Kızıl Tıp: Sovyet Sağlık Sistemine Bir Bakış

MAR

Özet

Sir Arthur Newsholme ve John Adams Kingsbury tarafından kaleme alınan Kızıl Tıp adlı eser, 1932-1933 yıllarında Sovyetler Birliği'nde yeni kurulan ve toplumsallaştırılmış sağlık sistemini derinlemesine inceleyen öncü bir çalışmadır. Siyasi görüşleri birbirine zıt olan yazarların bu ortak çalışması, dönemin Sovyet sağlık sisteminin tarafsız bir analizini sunmayı amaçlamıştır. Kitabın temel bulguları şunlardır:

• Evrensel ve Devlet Odaklı Sistem: Sovyetler Birliği, sınırları içerisindeki her bireye önleyici ve tedavi edici sağlık hizmeti sağlamak üzere tasarlanmış, devlet tarafından organize edilen ve yönetilen dünyadaki ilk ve tek sistemi kurmuştur. Bu sistemde, bireyin sağlık durumu toplumun genelini ilgilendiren bir mesele olarak ele alınmaktadır.

• Önleyici Tıbbın Önceliği: Sistem, sadece hastalıkları tedavi etmeye değil, aynı zamanda hastalıkları önlemeye odaklanmıştır. Sanayi hijyeni, anne-çocuk sağlığı, kitlesel aşılamalar ve sağlık eğitimi, sistemin temel taşlarını oluşturmuştur. Bu yaklaşım, verem ve frengi gibi dönemin en büyük sağlık sorunlarıyla mücadelede kayda değer başarılar sağlamıştır.

• Bütüncül ve Kurumsal Ağ: Sağlık hizmetleri, fabrikalardaki revirlerden başlayarak dispanserler, poliklinikler, genel ve uzmanlaşmış hastaneler, sanatoryumlar ve dinlenme evlerine kadar uzanan birbirine bağlı bir kurumlar ağı aracılığıyla sunulmuştur. Hekimler, sabit maaşla çalışan devlet görevlileri haline getirilmiş ve özel muayenehanecilik neredeyse tamamen ortadan kaldırılmıştır.

• Sistemik Başarı ve Batı İçin Dersler: Yazarlar, otoriter siyasi bağlama, yaygın kıtlığa ve kırsal kesimdeki eksikliklere rağmen, Sovyet sağlık sisteminin organizasyonel yapısını ve bütüncül yaklaşımını takdire şayan bulmuşlardır. Özellikle Batı'nın parçalı, maliyetli ve eşitsiz sağlık sistemleriyle karşılaştırıldığında, Sovyet modelinin daha adil ve etkili bir sağlık hizmeti sunumu için önemli dersler içerdiği sonucuna varmışlardır.

Kitabın Arka Planı ve Yazarların Misyonu

Kızıl Tıp, 1929 Büyük Bunalımı'nın Batı dünyasında devletin toplumsal rolünü sorgulattığı bir dönemde, Milbank Memorial Fund'ın desteğiyle kaleme alınmıştır. Sovyetler Birliği'nin sağlık alanındaki başarıları, özellikle Amerikalı ve İngiliz hekimler arasında büyük ilgi uyandırmaktaydı.

• Yazarlar ve Bakış Açıları: Proje için, birbirine zıt siyasi görüşlere sahip iki önemli isim seçilmiştir:

    ◦ Sir Arthur Newsholme: Eski İngiltere ve Galler Sağlık Müsteşarı. Sosyalizme karşı antipatisiyle tanınmaktadır.

    ◦ John Adams Kingsbury: Milbank Vakfı Sekreteri. Sovyetler'e sempati duyduğu bilinmektedir. Bu seçimle, Sovyet sağlık sisteminin dengeli ve objektif bir şekilde değerlendirilmesi hedeflenmiştir.

• Araştırma Gezisi (1932): Yazarlar, 1932 yılının Ağustos ve Eylül aylarında altı hafta boyunca Sovyetler Birliği'nde yaklaşık 15.000 kilometre yol kat ederek 14 şehri ziyaret etmişlerdir. Leningrad'dan Kafkaslara uzanan bu gezide, Sovyet Dışişleri Bakanlığı ve Sağlık Komiserliği'nin sağladığı özel imkanlar sayesinde her türlü kuruma erişim sağlamışlardır. Yazarların temel amacı, herhangi bir görüşü savunmak yerine, "gördüklerini aslına uygun bir şekilde aktarmak" olarak belirtilmiştir.

Sovyet Sağlık Sisteminin Temel İlkeleri ve Yapısı

Sovyet sağlık sistemi, kapitalist ülkelerdeki tıp anlayışından kökten farklılaşan temel ilkeler üzerine inşa edilmiştir.

• Toplumcu Tıp Anlayışı: Sistemin felsefi temelini, sağlığın bireysel bir mesele değil, toplumsal bir sorumluluk olduğu anlayışı oluşturur. Dünya Sağlık Örgütü'nün 1948 Anayasası'nda yer alan "yalnızca hastalık veya sakatlığın olmayışı değil, aynı zamanda bedensel, ruhsal ve toplumsal olarak tam bir iyilik hali" tanımı, bu anlayışın bir yansımasıdır.

• Merkezi Planlama ve Yönetim: Sağlık hizmetleri, SSCB Sağlık Komiserliği'ne bağlı cumhuriyet, ilçe ve bölge komiserliklerinden oluşan hiyerarşik bir yapı içinde merkezi olarak planlanmış ve yönetilmiştir. Bu yapı, ülke genelinde standartların ve politikaların tutarlı bir şekilde uygulanmasını sağlamıştır.

• Evrensel ve Ücretsiz Erişim: Sağlık hizmetleri, işçiler ve köylüler başta olmak üzere nüfusun büyük çoğunluğu için tamamen ücretsizdir. Finansman, hastadan alınan doğrudan ücretlerle değil, sanayi kuruluşlarının maaşlar üzerinden ödediği sosyal sigorta fonları ve devlet bütçesinden karşılanmaktadır.

• Devlet Görevlisi Olarak Hekimler: Hekimlerin neredeyse tamamı devlet görevlisidir. Günde 6-6.5 saat, haftada 5 gün kamu hizmeti verirler ve sabit maaş alırlar. Radyologlar gibi tehlikeli işlerde çalışanların günlük çalışma süresi daha kısadır (4 saat). Özel muayenehanecilik yasal olarak yasaklanmış olup, özellikle genç doktorlar arasında neredeyse hiç görülmemektedir. Bu durum, hekim ile hasta arasına mali bir engelin girmesini önlemiştir.

Sağlık Hizmetlerinin Uygulanması ve Kurumsal Ağ

Sovyetler Birliği, sağlık hizmetlerini toplumun her kesimine ulaştırmak için kapsamlı bir kurumsal ağ oluşturmuştur.

• Ayakta Tedavi Kurumları (Dispanserler ve Poliklinikler): Hastaların ilk başvuru noktası, fabrikalardaki sağlık merkezleri, dispanserler ve büyük polikliniklerdir. Leningrad ve Harkov gibi büyük şehirlerde, her biri tıbbın tüm dallarında hizmet veren modern ve tam donanımlı poliklinikler inşa edilmiştir.

• Yataklı Tedavi ve Rehabilitasyon: Ciddi hastalıklar için hastaneler, özel tedavi gerektiren durumlar için ise uzmanlaşmış enstitüler bulunmaktadır. Sistemin en dikkat çekici özelliklerinden biri, nekahet dönemindeki hastalar için kurulan yaygın sanatoryum ve dinlenme evi ağıdır. Çarlık döneminden kalan saraylar ve soylu konakları, bu amaçla kamulaştırılarak işçilerin kullanımına sunulmuştur. Kırım, bu kurumların en yoğun olduğu bölgedir.

• Sanayi ve İşçi Sağlığı: Her fabrika, aynı zamanda bir sağlık merkezi olarak görülmüştür. Büyük fabrikalar (örneğin Rostov'daki Selmaştroy), kendi dispanserlerine, kreşlerine, özel diyet mutfaklarına ve hatta "gece sanatoryumlarına" sahipti. Gece sanatoryumları, verem gibi hastalıklara yakalanan veya dinlenmeye ihtiyacı olan işçilerin, gündüz işlerine devam ederken geceleri tıbbi bakım ve iyi beslenme imkânı buldukları kurumlardır.

• "Duvar Gazeteleri": Fabrikalarda işçilerin, sağlık hizmetleri, çalışma koşulları veya verimsiz buldukları iş arkadaşları hakkındaki eleştirilerini özgürce yazabildikleri "duvar gazeteleri" uygulaması, yönetimin denetlenmesi ve suiistimallerin önlenmesinde önemli bir araç olarak görülmüştür.

Öne Çıkan Sağlık Programları ve Sonuçları

Yeni rejim, belirli sağlık sorunlarına odaklanarak somut ve ölçülebilir başarılar elde etmiştir.

Sağlık Alanı	Uygulamalar ve Politikalar	Gözlemlenen Sonuçlar
Anne ve Çocuk Sağlığı	Yaygın kreş (daimî ve mevsimlik), anaokulu ve yenidoğan danışma merkezleri ağı. Şehirlerde doğumların neredeyse tamamının hastanelerde yapılması. Annelere doğum öncesi ve sonrası 8'er haftaya varan ücretli izin.	Kreş sayısı 1927-28'de 3.400 iken 1932'de 4.093'e (tahmini) yükselmiştir. Bebek ölüm oranlarında ciddi düşüşler yaşanmıştır (örneğin Avrupa Rusyası'nda 1913'te binde 275 iken 1930'da binde 141).
Verem (Tüberküloz) ile Mücadele	Merkezi Verem Enstitüleri, dispanser ağları, sanatoryumlar ve gece sanatoryumları. Hastalarla temas edenlerin, özellikle çocukların düzenli takibi.	Moskova'da akciğer veremi ölüm oranı 100.000 kişide 1914'te 280 iken 1931'de 120'ye düşmüştür. Leningrad'da aynı oran 300'den 130'a inmiştir.
CYBH ile Mücadele	Ücretsiz ve zorunlu tedavi. Fuhuşun işsizliğin ortadan kalkmasıyla "tasfiye edilmesi". Fahişeler için rehabilitasyon yurtları. Yoğun halk eğitimi.	Moskova'da yeni frengi vakaları 10.000 kişide 1927'de 57,75 iken 1931'de 31,0'a düşmüştür. Hastalığın toplumsal bir ayıp olarak görülmemesi tedaviye erişimi kolaylaştırmıştır.
Kürtaj Politikası	Yasa dışı ve tehlikeli kürtajları önlemek amacıyla kürtajın yasallaştırılması. İşlemlerin sadece devlet hastane ve kliniklerinde, özel komisyon kararıyla yapılması.	Yasal kürtaj sayısında ciddi bir artış gözlemlenmiştir. Moskova'da 1929'da kürtaj sayısı, normal doğum sayısından %61 daha fazladır.

Sosyal ve Politik Bağlam

Yazarlar, sağlık sistemini değerlendirirken, içinde bulunduğu geniş sosyal ve politik çerçeveyi de göz ardı etmemişlerdir.

• Sovyet Toplumunda Yaşam: Gözlemleri arasında ciddi konut sıkıntısı, gıda kuyrukları, ancak aynı zamanda toplumda genel bir düzen, amaç birliği ve coşku hali yer almaktadır. Özellikle işçiler için oluşturulan "Kültür ve Dinlenme Parkları" sosyal yaşamın merkezi olarak öne çıkmaktadır.

• Kadınların Rolü: Kadınlar, erkeklerle tam bir ekonomik ve politik eşitliğe kavuşmuştur. Fabrikalardan yol yapımına, doktorluktan tramvay kondüktörlüğüne kadar hayatın her alanında erkeklerle yan yana çalışmaktadırlar. Eşit işe eşit ücret ilkesi uygulanmaktadır.

• Politik Rejim ve Sınırlamalar: Yazarlar, sistemin otoriter yapısına dikkat çekmişlerdir. Komünist Parti'nin mutlak hakimiyeti, siyasi özgürlüklerin yokluğu, OGPU (siyasi polis) adlı teşkilatın geniş yetkileri ve "sınıf düşmanı" olarak görülen kulaklar, eski burjuvazi ve din adamları gibi kesimlerin haklardan mahrum bırakılması, raporlarında yer alan önemli tespitlerdir.

Yazarların Değerlendirmesi ve Sonuçları

Newsholme ve Kingsbury, Sovyet sağlık sisteminin hem başarılarını hem de zayıflıklarını ortaya koyarak dengeli bir sonuca ulaşmışlardır.

• Başarılar:

    ◦ Bütünleşik Sistem: Tedavi edici ve önleyici hizmetlerin tek bir çatı altında birleştirilmesi en büyük başarı olarak görülmektedir.

    ◦ Evrensel Erişim: Sağlık hizmetlerinin maliyetinin dengesiz dağılımı sorunu, nüfusun büyük çoğunluğu için ortadan kaldırılmıştır.

    ◦ Kurumsal Kapasite: Özellikle sanatoryum ve nekahet evi olanakları, Batı ülkeleriyle kıyaslanamayacak kadar geniştir.

• Eksiklikler:

    ◦ Kırsal Hizmetler: Kırsal alanlardaki sağlık kurumları, şehirlerdekine kıyasla oldukça yetersizdir, ancak devrim öncesine göre yine de bir ilerleme söz konusudur.

    ◦ Evde Bakım: Sistemin en zayıf noktası olarak evde hasta bakımı gösterilmiştir. Konut koşullarının yetersizliği nedeniyle kurumsal tedavi tercih edilse de, evde bakım hizmetlerinin kalitesi şüpheli bulunmuştur.

    ◦ Nitelik Sorunları: Hekim sayısını hızla artırma çabası, tıp eğitiminin niteliğinde düşüşlere yol açmış olabilir.

• Batı İçin Dersler: Yazarlar, Sovyet deneyiminin, siyasi rejiminden bağımsız olarak, sağlık hizmetlerinin nasıl daha adil ve rasyonel bir şekilde organize edilebileceğine dair paha biçilmez dersler sunduğunu vurgulamaktadır. Komünist bir ülkede uygulanan bu bütünleşik, kamusal ve önleyici odaklı modelin, kapitalist ülkelerdeki parçalı, kâr odaklı ve verimsiz sistemler için önemli bir alternatif ve meydan okuma teşkil ettiği sonucuna varmışlardır.