Lenin'in Felsefe Defterleri

MAR

Özet

Bu yazı, V. İ. Lenin'in Felsefe Defterleri adlı eserindeki temel temaları, argümanları ve eleştirel analizleri sentezlemektedir. Lenin'in bu dönemdeki felsefi çalışmaları, Birinci Dünya Savaşı'nın emperyalist karakterini çözümlemek, İkinci Enternasyonal'in oportünizmini ortaya koymak ve proletaryanın devrimci stratejisini geliştirmek gibi acil siyasi hedeflere hizmet eden teorik bir temel arayışının ürünüdür.

Ana bulgular şunlardır:

1. Diyalektik Materyalizmin Merkezi Rolü: Lenin, diyalektiği "nesnel dünyanın gelişiminin ve bilgisinin en genel yasalarının bilimi" olarak tanımlar. Felsefi çalışmalarının özünü, Hegel'in idealist kabuğundan arındırılmış materyalist diyalektiğin incelenmesi ve geliştirilmesi oluşturur.

2. Hegel'in Eleştirel Sahiplenilmesi: Lenin, Hegel'in idealizmini ve "ideler mistiğini" sert bir dille eleştirirken, diyalektik mantığının devrimci özünü ortaya çıkarır. Diyalektiğin, mantığın ve bilgi teorisinin özdeşliği hakkındaki tezi, bu eleştirel analizin temel taşlarından biridir.

3. Felsefe Tarihine Sınıfsal Yaklaşım: Herakleitos'tan Feuerbach'a uzanan felsefe tarihini, materyalist ve diyalektik düşüncenin gelişim süreci olarak inceler. Düşünürleri, kendi tarihsel ve sınıfsal bağlamları içinde değerlendirerek, Plehanov gibi çağdaşlarının teorik hatalarını (örneğin liberal ile demokrat arasındaki sınıf farkını görememe) ortaya koyar.

4. Pratiğin Önceliği: Lenin, Hegel'den hareketle pratiğin teoriden üstün olduğunu vurgular. Pratik etkinlik, insanın nesnel dünyayı değiştirmesini ve teorik bilginin doğruluğunu sınamasını sağlayan temel unsurdur. İnsanın erekleri nesnel dünya tarafından doğurulur ve bu dünyayı değiştirme potansiyeli taşır.

5. Marx ve Engels'in Erken Dönem Eserlerinin Analizi: Lenin, Marx ve Engels'in Kutsal Aile gibi erken dönem eserlerini derinlemesine inceleyerek, Marx'ın Hegelci felsefeden sosyalizme geçişini, proletaryanın devrimci rolüne ilişkin görüşlerinin oluşumunu ve Fransız materyalizminin tarihsel önemini analiz eder.

Sonuç olarak, Felsefe Defterleri, Lenin'in devrimci teori ve pratiği felsefi bir temel üzerine oturtma çabasının en yoğun ifadesidir. Bu metinler, Marksist diyalektiğin, dönemin tarihsel koşullarının derinlemesine bilimsel bir analizi yapılırken ve devrimci bir strateji geliştirilirken yakalanan bir düşünce biçimi olduğunu gösterir.

Felsefi Çalışmaların Bağlamı ve Amacı

Lenin'in Felsefe Defterleri’nde yer alan metinlerin büyük bir kısmı, Birinci Dünya Savaşı'nın sürdüğü 1914-1916 dönemine aittir. Bu dönem, kapitalizmin tüm çelişkilerinin en uç noktaya ulaştığı ve devrimci bir bunalımın olgunlaştığı bir tarihsel kesittir. Lenin'in bu kritik dönemde felsefeye, özellikle de Marksist diyalektiğe yoğun bir dikkat göstermesi tesadüfi değildir. Bu çalışmaların temel amacı, dönemin siyasi ve teorik sorunlarını incelerken materyalist diyalektik tarzı ve düşünme biçimini üretebilmektir.

Bu çalışmaların temel hedefleri şunlardır:

• Emperyalizmin Analizi: Emperyalizmin çelişkilerini Marksist yaklaşımla çözümlemek.

• Savaşın Karakterinin Teşhiri: Birinci Dünya Savaşı'nın emperyalist karakterini açığa vurmak.

• Oportünizmin Eleştirisi: İkinci Enternasyonal liderlerinin oportünizmini ve sosyal-şovenizmini ortaya koymak.

• Strateji ve Taktik Geliştirme: Proletaryanın devrimci strateji ve taktiklerini bilimsel bir temelde işlemek.

Lenin'in bu dönemde yazdığı ve klasikleşmiş olan Kapitalizmin Son Evresi Emperyalizm, Sosyalizm ve Savaş, Avrupa Birleşik Devletleri Parolası Üzerine gibi temel eserler, Felsefe Defterleri’ndeki felsefi çalışmalarla sıkı bir bağ içindedir. Lenin, yeni tarihsel dönemin derinlemesine bir analizini yaparak ve önemli siyasi keşiflerde bulunarak, Marksist felsefeyi ve diyalektik perspektifi yaratıcı bir şekilde yeniden üretmiştir.

Felsefe Defterleri Cildinin Kapsamı

İncelenen cilt, Lenin'in felsefe ve doğa bilimleri üzerine daha önce yayınlanmamış notlarını da içermektedir. Bu notlar arasında şunlar bulunmaktadır:

Yazar	Eser	Lenin'in Çalışması
G. Plehanov	Marksizmin Temel Sorunları	Notlar ve haşiyeler
V. Şulyatikov	Batı Avrupa Felsefesinde Kapitalizmin Justifikasyonu	Notlar ve haşiyeler
A. Deborin	Diyalektik Maddecilik	Haşiyeler ve altı çizili yerler
G. Plehanov	N. G. Çernişevski	Gözlem ve uyarılar
E. Haeckel	Hayatın Mucizeleri ve Evrenin Muammaları	Kontrandü (özet) hakkında notlar
Aristoteles	Metafizik	Özet ve notlar
Feuerbach	Leibniz'in Felsefesinin Açıklanması... ve Dinin Özü Üzerine Dersler	Özetler ve notlar
Hegel	Mantık Bilimi, Felsefe Tarihi Dersleri, Tarih Felsefesi Dersleri	Özetler ve notlar

Diyalektik Materyalizmin Esasları

Lenin'in felsefi çalışmalarının merkezinde diyalektik materyalizm yer alır. Diyalektiği, nesnel dünyanın ve bu dünyanın bilgisinin en genel yasalarının bilimi olarak tanımlar. Bu bağlamda, diyalektiğin, mantığın ve bilgi teorisinin özdeşliği hakkındaki tezi merkezi bir önem taşır. Lenin'e göre, metafizik maddeciliğin temel kusuru, diyalektiği bilgi sürecinde işleyememiş olmasıdır.

Hegel'in Felsefi Mirasının Eleştirel İncelenmesi

Lenin, diyalektik üzerine teorik çalışmalarında Hegel'in felsefi mirasının incelenmesine özel bir önem verir. Hegel'in Mantık Bilimi, Felsefe Tarihi Dersleri ve Tarih Felsefesi Dersleri üzerine aldığı notlar, Felsefe Defterleri’nde en önemli yeri tutar.

• İdealizmin Eleştirisi: Lenin, Hegel'in idealizmini ve "ideler mistiğini" (Ideenmystik) sert bir dille eleştirir. Hegel felsefesinin doğrudan benimsenemeyeceğini ve bir veri olarak alınamayacağını belirtir.

• Diyalektik Mantığın Değeri: Aynı zamanda, Hegelci diyalektiğin devrimci önemini ortaya çıkarır ve bu mantığın materyalist bir tarzda nasıl değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. Lenin'in yaklaşımı şu sözlerle özetlenebilir: "Bu haliyle uygulanamaz Hegel'in mantığı, bir veri olarak da alınamaz. Ideenmystik'ten sıyırıp arıttıktan sonra, mantıksal (gnozeolojik, bilgi teorisine değgin) nüanslarını çıkarmak gerekiyor..." (s. 217).

• Hegel'in Sınırlılıkları: Marx'ın notlarına dayanarak Lenin, Hegel'in iki temel yetersizliğini vurgular: 1) Felsefeyi mutlak Zihin'in varoluşu olarak kabul etmesi ama bu Zihin için felsefi bir birey sunmaması; 2) Mutlak Zihin'i sadece görünüşte, post festum (olaydan sonra) tarihin yaratıcısı yapması.

Felsefe Tarihine Materyalist Yaklaşım

Lenin, felsefe tarihini, materyalist diyalektiğin gelişim süreci olarak inceler.

• Herakleitos: Lassalle'in Herakleitos üzerine kitabını eleştirirken, Lassalle'in Herakleitos'u Hegel içinde boğduğunu belirtir. Filon'dan yapılan bir alıntı, Herakleitos'un ilkesini "bir, iki karşıttan oluşan'dır" şeklinde tanımlar.

• Aristoteles: Metafizik üzerine notlarında, Aristoteles'in diyalektik sorununu kaçınılmaz olarak her adımda ortaya koyduğunu belirtir. Aristoteles'in mantığının "talep, arayış, Hegel'in mantığına yaklaşma" olduğunu vurgular ve skolastiklerin bu canlı yanı ölü bir forma dönüştürdüğünü söyler.

• Feuerbach: Lenin, Feuerbach'ın idealizme ve dine karşı mücadelesini takdir ederken, onun 1848 devrimini anlamadığını ve felsefesinin derinlikten yoksun olduğunu belirtir. Feuerbach'ın "antropolojik ilke"sinin, materyalizmin "uygun düşmeyen ve güçsüz birer tasviri" olduğunu ifade eder.

Marx ve Engels'in Kutsal Aile Eserinin Lenin Tarafından Değerlendirilmesi

Lenin'in Kutsal Aile üzerine özeti, Marx'ın düşünsel gelişiminin erken bir aşamasını ve materyalist tarih anlayışının temellerini anlamak için kilit bir metindir.

Proletaryanın Devrimci Rolü ve Yabancılaşma

Lenin, Marx'ın bu eserde proletaryanın devrimci rolüne ilişkin görüşlerini neredeyse tam olarak oluşturduğunu vurgular.

• Karşıtların Birliği: Marx'a göre proletarya ve zenginlik karşıtlardır ve bir bütünlük oluştururlar. Her ikisi de özel mülkiyet dünyasının ürünüdür. Özel mülkiyet olumlu yanı, proletarya ise olumsuz, "kendi kendini yok eden" yanı temsil eder.

• Yabancılaşma: "Mülkiyet sahibi sınıfla proleter sınıf, aynı insan yabancılaşmasını temsil ederler. Ama birincisi, kendini kendi yerinde duymaktadır bu yabancılaşmanın içinde... İkincisi ise, kendini yok edilmiş duyar bu yabancılaşmada; bu yabancılaşmada, kendi güçsüzlüğünü ve insan dışı bir varoluşun gerçekliğini görür."

• Tarihsel Misyon: Proletaryanın tarihsel görevi, teorik bir kurgu değil, kendi varoluş koşullarının ve burjuva toplumunun örgütlenmesinin bir sonucudur. Proletarya, zaferini ancak "kendi kendini ve kendi kendisiyle birlikte kendi karşıtını da yok ederek" kazanabilir.

Proudhon Eleştirisi ve Marx'ın Gelişen Düşüncesi

Lenin'in notları, Marx'ın Proudhon'a yönelik başlangıçtaki övgü dolu tavrını ve sonrasındaki eleştirilerini gözler önüne serer.

• Proudhon'un Katkısı: Marx, Proudhon'un ekonomik ilişkilerin "insani görüntüsü"nü ciddiye alıp bu ilişkilerin "insan dışı gerçekliği"ne karşı koyarak önemli bir adım attığını belirtir.

• Proudhon'un Sınırlılığı: Ancak Marx, Proudhon'un eleştirisinin "daha henüz ekonomi politiğin ön varsayımlarının mahpusu olmakta devam ettiğini" de vurgular. Proudhon, ekonomik yabancılaşmayı, yine ekonomik yabancılaşmanın çerçevesi içinde ortadan kaldırmaya çalışır.

• Sosyal İlişkiler Fikri: Lenin, Marx'ın Proudhon eleştirisinden yola çıkarak "sosyal üretim ilişkileri" fikrine nasıl ulaştığını gösteren şu pasajı "son derece karakteristik" olarak niteler: "...insanın nesnel varlığı olarak nesne, aynı zamanda, insanın öbür insan için varoluşudur, insanın başkasına olan insani bağlantısıdır, insanın insana oranla sosyal davranışıdır."

Fransız Materyalizminin Tarihsel Önemi

Lenin, Marx'ın Kutsal Aile’deki Fransız materyalizmi analizini, eserin en değerli bölümlerinden biri olarak görür.

• İki Eğilim: Marx, Fransız maddeciliğinde iki ana eğilim tespit eder:

    1. Descartes'tan Gelen (Mekanikçi Maddecilik): Bu eğilim, Fransız doğa bilimine temel oluşturmuştur. La Mettrie ve Cabanis bu okulun önemli temsilcileridir.

    2. Locke'tan Gelen (Duyumculuk): Bu eğilim ise doğrudan doğruya sosyalizme ve komünizme açılır. Condillac ve Helvetius bu geleneğin parçasıdır.

• Sosyalizmin Kaynağı: Lenin'in özetine göre Marx, sosyalizmin materyalizmin öncüllerinden türetilmesinin kolaylığını vurgular. Fourier'nin doğrudan Fransız materyalistlerinden hareket ettiğini, Owen'ın ise Bentham'ın (Helvetius'un ahlakı üzerine kurulu) sisteminden yola çıkarak İngiliz komünizmini kurduğunu belirtir.

Çağdaş Felsefi Akımlara ve Düşünürlere Yönelik Eleştiriler

Lenin'in defterleri, sadece klasik filozofları değil, aynı zamanda kendi dönemindeki düşünürleri ve felsefi akımları da eleştirel bir süzgeçten geçirdiğini gösterir.

Plehanov'un Sınıfsal Körlüğü

Lenin, Plehanov'un Çernişevski üzerine yazdığı kitabı, Rus sosyal düşüncesinin ilerici-maddeci geleneklerini değerlendirmesi açısından önemli bulur. Ancak Plehanov'un ciddi bir kusuruna işaret eder:

• Liberal ve Demokrat Farkı: "İdealist ve maddeci tarih görüşleri arasındaki teorik farktan dolayı Plehanov da, liberal ile demokrat arasındaki pratik ve siyasal farkı, sınıf farkını görememiştir." Lenin'e göre bu, Plehanov'un Çernişevski'nin etkinliğindeki sınıf muhtevasını anlayamamasına yol açmıştır.

Şulyatikov'un Vulgarizasyonu

Lenin, V. Şulyatikov'un Batı Avrupa Felsefesinde Kapitalizmin Justifikasyonu adlı eserine ilişkin notlarında, yazarın felsefe tarihini kaba bir ekonomik indirgemeciliğe tabi tutmasını sert bir dille eleştirir. Şulyatikov'a göre felsefi sistemler, manüfaktürdeki örgütleyici ve örgütlenen rollerinin doğrudan bir yansımasıdır.

• Örnekler:

    ◦ Descartes: "Dünya, bir manüfaktür işletmesi gibi örgütlenmiştir."

    ◦ Spinoza: "Zaferden zafere koşan, her şeyi yutan, her şeyi merkezileştiren sermayenin övgüsüne adanmış bir türküdür."

• Lenin'in Eleştirisi: Lenin bu yaklaşımı "saçma", "yanlış", "vulgarizasyon" ve "Loria'vari bir açıklama" olarak nitelendirir. Şulyatikov'un burjuvazinin feodalizme ve kiliseye karşı mücadelesini tamamen göz ardı ettiğini ve tüm felsefi akımları (idealizm, materyalizm, şüphecilik) aynı mekanik formüle indirgediğini belirtir.

Rey'in Utangaç Materyalizmi ve Kafa Karışıklığı

Lenin, Abel Rey'in Modern Felsefe adlı eserini incelerken, yazarın idealizme ve pragmatizme karşı materyalist eğilimler göstermesine rağmen, tutarsız ve "utangaç" bir pozisyonda kaldığını tespit eder.

• Bilimin Nesnelliği: Rey, bilimin ulaştığı sonuçların nesnelliğinin, sayı, uzam gibi kavramların "şeylerin özelikleri olarak, yani gerçek bağlantılar olarak" görülmesi için bir kanıt olduğunu belirtir.

• Hakikat ve Başarı: Rey, pragmatizmin "başarı kazandıkları için mi hakikidirler; yoksa hakiki oldukları için mi başarı kazanmaktadırlar" sorusunu yanlış yönde çözdüğünü, ancak "hakikat-kopya teorisi"nin de "kabaca yüzeysel" olduğunu söyler.

• Maddecilikten Kaçış: Lenin, Rey'in "dış dünyanın gerçekliğini tartışmak... modası geçen ve verimsizleşen bir oyun olarak görünüyor" şeklindeki ifadelerini ve materyalizmi "kör tesadüf" ve "beyin salgısı" gibi kaba formüllere indirgemesini, felsefi sorunlardan bir kaçış olarak değerlendirir.

Plenge'nin Marksizm Karşıtı Bayağılığı

Dr. Johann Plenge'nin Marx ve Hegel adlı kitabını ele alırken Lenin, burjuva akademisinin Marksizmin teorik temellerini nasıl basitleştirip tahrif ettiğine dair çarpıcı bir örnek sunar.

• Marx'ı Anlayamama: Plenge, Marx'ı "saf ideoloji" ile suçlar ve "gerçek proleteri" sınıfın temsilcisi olarak anladığını iddia eder. Marx'ın tarihsel materyalizminin "derin temelinde idealist bir toplum görüşü olan... bir teoriden başka bir şey olmadığını" ileri sürer.

• Bayağı İthamlar: Lenin, Plenge'nin "Marx - bizim büyük felsefemizden ödünç aldığı giysiyi kendi erekleri için yeni baştan biçmiş olan XIX. yüzyıl Yahudi devrimcisi" gibi ifadelerini "tam bir alçaklık" ve "bayağının da bayağısı" olarak nitelendirir ve kitabın bilimsel değerinin sıfır olduğunu belirtir.