Komünizmde Devlet: Devletin Kamusallaşarak Aşılması

Mahmut Boyuneğmez

Leninist sosyalist devlet teorisinin nihai hedefi devletin sönümlenmesi olsa da tarihsel pratik bu sürecin sorunsuz ve doğrusal bir hat izlemediğini göstermiştir. Sosyalist devrimin dünya ölçeğinde eşzamanlı bir zafer kazanamadığı, emperyalist kuşatmanın, ekonomik ablukanın, teknolojik ambargoların ve sürekli karşı-devrimci tehditlerin sürdüğü bir konjonktürde, devlet organizasyonunun niteliği farklı bir düzlemde tartışılmalıdır. Bu tartışmanın merkezinde ise “kamu” kavramı hem toplum hem de devlet anlamını içerecek şekilde, yeni bir toplumsal örgütlenme modeli olarak yer almaktadır. Kamu, burada yalnızca idari bir kategori değil, devlet organizasyonunun toplum tarafından ele geçirilmesinin ve yabancılaşmanın bitirilmesinin somut ifadesidir.

1. Savunmanın Toplumsallaşması ve Öz-Savunma İradesi

Dışarıdan gelen müdahale tehdidi, emperyalist savaş aygıtlarının sürekli varlığı ve içerideki restorasyon çabaları, sosyalist ülkelerde ordu ve polis varlığını kaçınılmaz bir gereklilik haline getirmiştir. Ancak buradaki temel ayrım bu yapıların niteliğidir. Bu kurumlar, halkın üzerinde konumlanmış yabancılaşmış güçler değil; aksine emekçilerin öz örgütlenmesini, kolektif savunma iradesini ve devrimci uyanıklığı yansıtan yapılar olmalıdır.

Savunmanın toplumsallaşması, askeri gücün imtiyazlı ve profesyonel bir “askeri kast”ın elinde toplanmasına son verilmesidir. Savunma, kışlalara hapsedilmiş bir meslek olmaktan çıkıp tüm toplumun bir parçası olduğu kolektif bir sorumluluğa dönüştüğünde, merkezi bir komuta merkezinin çökertilmesiyle yok edilemez bir toplumsal ağa dönüşür. Milis tipi örgütlenme, halk silahlanması, yerel savunma komiteleri, dijital koordinasyon ağları ve sürekli eğitimli emekçi birlikleri aracılığıyla savunma, herkesin katıldığı, herkesin denetlediği ve herkesin ülkesini ve hayatı koruduğu bir pratik haline gelir. Bu yapı, hem iç karşı-devrime hem de dış müdahaleye karşı bir direnç oluştururken, aynı zamanda ordunun kendi içinde bürokratik yozlaşmasını ve hiyerarşik yabancılaşmayı engelleyen mekanizmalarla donatılır. Tarihsel deneyimler (Paris Komünü’nden Halk Savaşlarına, Küba ve Vietnam direnişlerine kadar) bu toplumsallaşmış savunmanın hem daha etkili hem de daha demokratik olduğunu defalarca kanıtlamıştır.

2. Bürokrasiye Karşı Dijital Şeffaflık ve Veri Eşitliği

Devletin toplumdan ayrışmış bir “aygıt” olarak donuklaşmasını, yozlaşmasını ve yeni bir ayrıcalıklı tabaka yaratmasını engelleyecek tek güç, bürokrasinin hantal mekanizmaları yerine halkın devlet yönetimine doğrudan, kitlesel ve sürekli katılımıdır. Günümüzde dijitalleşme, yapay zekâ destekli veri analizi ve veri eşitliği, bürokrasinin en kadim silahı olan “bilgi tekelini” kırmanın en güçlü modern aracıdır.

Tarihsel olarak bürokrasi, idari süreçleri “devlet sırrı” olarak kurgulayarak kendi varlığını meşrulaştırmış, karar alma mekanizmalarını dar bir uzman zümrenin elinde tutmuştur. Bugün ise algoritmaların, açık kaynak kodların ve verilerin radikal şeffaflıkla kamusallaştırılması, kamu kaynaklarının kullanımı, bütçe dağılımı, yatırımlar, üretim hedefleri ve sosyal politikalar gibi tüm kararları bu uzman zümrenin tekelinden çıkarabilir. Blokzincir tabanlı dağıtık defter sistemleri, açık veri platformları, gerçek zamanlı kamu denetim panelleri ve yapay zekâ destekli karar destek araçlarıyla her bir yurttaş, yönetim süreçlerini anlık olarak izleyebilir, sorgulayabilir, öneride bulunabilir ve gerektiğinde müdahale edebilir.

Ancak bu dijitalleşme süreci, yeni bir teknokratik tahakküm yaratmamak adına "algoritmik demokrasi" ile taçlandırılmalıdır. Algoritmaların kendisi de toplum tarafından denetlenebilir, geri çağrılabilir ve etik olarak sorgulanabilir olmalıdır. Kodların sınıfsal veya teknik önyargılardan arındırılması, idari yazılımların işçi konseyleri ve halk komiteleri tarafından onaylandığı bir "etik denetim mekanizması" ile mümkündür. Sosyalizmde idare, kapalı kapılar ardındaki bir “imtiyaz” değil, herkesin müdahale edebildiği, kolektif akılla şekillenen teknik bir koordinasyon ve yönetim hizmetine dönüşür. Böylece bürokrasi, “uzmanlık” kisvesi altında gizlenen bir tür egemenlik ilişkisi olmaktan çıkıp, geçici ve dönüşümlü görevlere indirgenmiş bir koordinasyon işlevine evrilir.

3. Üretim Planlamasında “Toplum Mühendisliği” ve Öz-Yönetim

Geleneksel bürokratik planlamada veriler aşağıdan yukarıya yavaş, eksik ve sıklıkla tahrif edilerek ulaşırken, dijital ağlarla bağlı, sensörler ve yapay zekâ ile desteklenen bir üretim sisteminde tüketim ihtiyaçları, stok durumları, kaynak dağılımı ve çevresel etkiler anlık olarak analiz edilebilir. Bu teknolojik altyapı, devletin profesyonel kadrolarının yerini, dönüşümlü olarak yönetim görevini üstlenen eğitilmiş emekçi kitlelerine bırakmasını sağlar.

Böylece; planlamaların yapılması, üretim süreçlerinin gerçekleşmesi, gereksinimlerin giderilmesi, genç kuşakların eğitimi, yaşlıların ve engellilerin bakımı, çevrenin korunması, bilimsel araştırma ve kültürel üretim gibi toplum mühendisliği (kolektif öz-inşa) kapsamındaki tüm işler, herkesi kapsayan, rotasyonel ve demokratik bir örgütlenmeyle yerine getirilir. Bu noktada üretim planlaması, yalnızca insan ihtiyaçlarını değil, doğa ile toplum arasındaki "metabolik yarığı" (Marx) kapatacak bir ekolojik dengeli planlamayı da esas alır. Çevrenin kendini yenileme kapasitesi ve ekosistemin sınırları, üretim algoritmalarının temel bir girdisi haline gelir.

Fabrikalar, kooperatifler, mahalle komünleri ve dijital platformlar üzerinden örgütlenen emekçiler hem karar alma hem de uygulama aşamasında doğrudan söz sahibi olur. Bu aşamada devlet, siyasi bir baskı “aygıtı” olmaktan çıkıp toplumsal “işlerin idaresini” sağlayan nesnel, teknik ve kamusal bir organizasyona dönüşür. Marx’ın “özgür üreticiler birliği” kavramı, burada somut teknolojik ve örgütsel bir içerik kazanır. Ayrıca, teknolojinin sağladığı otomasyonla zorunlu çalışma sürelerinin kısalması, zihinsel ve bedensel emek arasındaki tarihsel ayrımı bitirir. Üreticiler, sadece üretimin bir parçası değil, aynı zamanda sanatla, bilimle ve yönetimle uğraşan "çok yönlü özneler" haline gelir. Üretim, artık kâr veya tahakküm için değil, insan ihtiyaçlarının bilimsel ve demokratik olarak karşılanması ve doğanın korunması için planlanır; bu da yabancılaşmanın bitirilmesinde kritik bir adımdır.

4. “Kamu”nun Dönüşümü ve Devletin Kamusallaşması

Sosyalizmde “kamu” kavramı, devlet ve toplumun iç içe geçtiği bir süreci ve oluşumu ifade eder. Sınıfsal belirlenimlerin ortadan kalkacağı komünizm evresinde, insanlar arasındaki siyasal egemenlik ve tahakküm ilişkileri son bulacaktır. Sosyalizm dönemi ise bu geçişin kritik aşamasıdır: Devlet, eski baskıcı işlevini giderek terk ederek toplum içerisinde erimeye başlar.

Devletin tarihsel olarak aşılması, ancak bu kamusallaşma dönüşümüyle olanaklıdır. Komünizm “devletsiz” ya da devletin zorla yok edildiği bir toplum değil, devletin aşıldığı, üstesinden gelindiği ve niteliksel olarak dönüştürüldüğü bir toplumsal sistemdir. Siyasal devletin sönümlenmesi süreci, baskı işlevinin yerini “işlerin ve süreçlerin örgütlenmesine”, zor aygıtının yerini kolektif öz-yönetime bıraktığı anda başlar. Bu dönüşüm aynı zamanda ulus-devletin dar sınırlarının ötesine geçerek "küresel müşterekler" vizyonuna evrilir. Dijital ağların sınırları aşan doğasıyla, sosyalist devletin kamusallaşması, tüm insanlığın ortak zenginliğini ve gezegeni birlikte yönettiği evrensel bir birliğe kapı açar.

Bu noktada devlet toplumsallaşacak, eş deyişle tam anlamıyla kamusallaşacaktır. Kamu artık ne devletin tekelinde ne de toplumun dışında bir kategori olur; toplumun kendisi, kendi kolektif iradesini örgütlemenin aracı haline gelir. Sınıfsız toplumda artık kimsenin kimse üzerinde iktidar kurmadığı, ancak herkesin "şeylerin idaresine" katıldığı bir örgütsel bütünlük oluşur.

Sonuç: Örgütlü Toplumla Özdeşleşen Devlet

21. yüzyıldan bakıldığında, sosyalist devlet teorisini zenginleştirmek, onu dijitalleşmenin, yapay zekânın, ağ teknolojilerinin ve veri biliminin sunduğu imkânlarla bir “devlet olmayan devlet” (non-state state) formuna taşımaktır. Tahakküm örgütlenmesi ve siyasal iktidar yapısı olan devlet yavaş yavaş sönerken, yerine tüm insanlığı kapsayan, şeffaf, katılımcı, ekolojik ve öz-yönetime dayalı örgütsel bir yapılanma yaratılacaktır.

Bu yapı, toplumun kendisine egemen olduğu bir devlettir. Devlet/devletler birliği, tüm insanlığı kapsayan toplum örgütlenmesi olacak ve devlet, örgütlü toplumla tamamen özdeşleşecektir. Sosyalist devlet teorisi, sınıfsız topluma giden yolda donmuş bir reçete değil, toplumun her türlü yabancılaşmış gücü kendi bünyesinde eritme, kamusallaştırma ve aşma iradesini yansıtır. Bu irade hem tarihsel deneyimlere hem de günümüzün teknolojik atılımlarının sunduğu yeni olanaklara yaslanarak, komünizmin toplumsal zeminini güçlendirir. Devletin kamusallaşarak aşılması, aynı zamanda insanlığın kendi tarihini bilinçli olarak oluşturmaya başladığı, zihinsel ve bedensel emeğin birleştiği, doğayla uyumlu, eşit ve özgür bir topluma geçişin somut yoludur.