Kapitalizmin Holokostları: Sömürgecilik Eliyle İnşa Edilen Kıtlıklar

Mahmut Boyuneğmez

Dünya tarihi, doğal afetlerin ötesinde, belirli bir sistemin ve ideolojinin yarattığı "yapay" trajedilerle doludur. Britanya'dan Belçika'ya, Fransa'dan Japonya'ya kadar sömürgeci güçler; işgal ettikleri toprakların kaynaklarını merkeze taşırken, yerel halkları sistematik bir açlığa ve fiziksel yıkıma mahkûm etmiştir. Sömürgeci mekanizmanın yarattığı kitlesel kıtlıkları yapısal nedenleriyle analiz etmek istiyoruz.

Bu analizde, kıtlıkların sıklıkla "gıda yokluğu"ndan ziyade "erişim ve hak sahipliği (entitlement) yoksunluğu"ndan kaynaklandığını vurgulayan Amartya Sen'in yaklaşımını referans alıyoruz. Sen'e göre kıtlıklar, gıda arzındaki mutlak düşüşten değil, belirli grupların gıdayı satın alma veya elde etme yeteneğinin çöküşünden doğar.

Giriş: Doğal Afet mi, Politik Tercih mi?

Kıtlık olgusu genellikle kuraklık veya sel gibi iklimsel nedenlere bağlanarak doğallaştırılır. Ancak 18. yüzyıldan 20. yüzyılın ortalarına kadar uzanan sömürgecilik pratiği, kıtlığın çoğu zaman gıda yokluğundan değil, gıdaya erişimin ve mülkiyetin sömürgeci merkez lehine gasp edilmesinden kaynaklandığını göstermektedir.

Mike Davis'in Late Victorian Holocausts eserinde detaylıca gösterdiği üzere, bu dönemdeki büyük kıtlıklar El Niño iklim olaylarıyla birleşse de asıl yıkıcı etki, laissez-faire ekonomi politikaları ve sömürgeci kaynak transferi olmuştur; bu politikalar, yerel direnç mekanizmalarını yok ederek milyonlarca insanın ölümüne yol açmıştır. Başka bir ifadeyle bahsedilen kıtlıklar birer politik tercihtir.

1. Hindistan: Britanya’nın "Açlık Laboratuvarı"

Britanya İmparatorluğu'nun Hindistan'daki yönetimi, serbest piyasa işleyişiyle ve sömürgeci çıkarlar uğruna milyonları feda etmiştir.

• 1770 Bengal Felaketi: Doğu Hindistan Şirketi'nin (East India Company) uyguladığı ağır vergiler ve halkı gıda yerine Avrupa piyasasının ihtiyaç duyduğu ticari ürünleri (afyon, pamuk vb.) ekmeye zorlaması sonucu tahmini 1-10 milyon insan ölmüştür (klasik tahminler yaklaşık 10 milyon ve Bengal nüfusunun tahminen üçte biri civarındadır). Şirket, kıtlık sırasında bile vergi tahsilatını sürdürmüş ve tahıl stoklarını spekülatif amaçlarla elinde tutmuştur; bu, Bengal nüfusunun tahminen yaklaşık üçte birinin yok olmasına yol açmıştır.

• 1876-1878 Büyük Kıtlık: Güney Hindistan'da şiddetli kuraklık yaşanırken, sömürge yönetimi gıda stoklarını yerel halka açmak yerine Britanya'ya rekor düzeyde tahıl ihraç etmiştir. Bu süreçte tahmini 5,6-9,6 milyon (birçok kaynakta yaklaşık 8 milyon) insan can vermiştir.

Viceroy Lord Lytton döneminde, kıtlık bölgelerinden 320.000 ton civarında buğday ihracı devam etmiş; “Temple wage” gibi minimal yardım programları ise yetersiz kalmış ve çalışma kamplarını etkili birer ölüm tuzağına dönüştürmüştür. Bu dönemde Britanya, kıtlık bölgelerinden tahıl ihracını sürdürürken, yardım çalışmalarını “serbest piyasa” ilkelerine göre sınırlamış; açlık çeken işçilere verilen düşük ücretler (Temple wage) ise ancak ağır iş karşılığında verilmiş ve yetersiz beslenme nedeniyle binlerce kişi kamplarda ölmüştür. Mike Davis’in analizinde vurgulandığı gibi, bu yaklaşım laissez-faire ideolojisinin kıtlığı derinleştirdiğinin klasik örneğidir.

• 1943-1944 Bengal Kıtlığı: II. Dünya Savaşı sırasında Winston Churchill yönetiminin gıda stoklarını orduya ayırması ve Japon işgali tehdidine karşı “yakılmış toprak” politikasıyla yerel pirinç stoklarını imha etmesi sonucu tahmini 800 bin ila 3,8 milyon (çoğu kaynak 2-3 milyon) insan açlıktan ölmüştür. Modern araştırmalar, bu kıtlığın tamamen kuraklık-dışı nedenlerle oluşmasa da büyük ölçüde uygulanan politikalar sonucu ortaya çıktığını göstermektedir; Churchill’in kabinesi, Hindistan’dan tahıl ihracını sürdürürken acil yardım taleplerini reddetmiş, enflasyon ve spekülasyonla birleşen bu yaklaşım 2-3 milyon civarında ölüme yol açmıştır. Madhusree Mukerjee’nin Churchill’s Secret War kitabında belgelendiği gibi, Britanya savaş kabinesi Bengal’den tahıl sevkiyatını devam ettirirken, bölgeye gemiyle yardım gönderme taleplerini “Avrupa öncelikli” gerekçesiyle geri çevirmiştir.

2. Büyük İrlanda Kıtlığı (1845-1852): Bir İhracat Trajedisi

İrlanda'da yaşanan ve yaklaşık 1 milyon kişinin ölümüyle ve 1-2 milyon insanın göçüyle sonuçlanan bu olay, sömürgeci merkezin "piyasa kurallarını" insan hayatının önüne koymasının en net örneğidir.

• Gıda Var, Erişim Yok: İrlanda toprakları o dönemde İngiltere'yi besleyecek kadar buğday ve et üretiyordu. Ancak bu ürünler silah zoruyla ihraç edilirken, halk tek temel gıdası olan patatesteki mantar hastalığı nedeniyle açlığa terk edilmiştir. Kıtlık yıllarında bile İrlanda'dan İngiltere'ye büyük miktarda tahıl, tereyağı ve canlı hayvan ihracı devam etmiş; 1847'nin en kötü aylarında bile binlerce gemi gıda taşıyarak limanlardan ayrılmıştır.

• İdeolojik Kayıtsızlık: İngiliz yönetimi, yardımları "İrlandalıların tembelliğini pekiştireceği" bahanesiyle kısıtlamış, kıtlığı nüfusu kontrol altına almak için bir araç olarak görmüştür.

3. Belçika Kongo’su: Kauçuk Terörü ve Sistematik Kırım (1885-1908)

Kral II. Leopold’un şahsi mülkü gibi yönettiği Kongo’da yaşananlar, sömürgeciliğin bir halkı sadece aç bırakmakla kalmayıp, onları birer "hammadde yakıtına" dönüştürdüğünün kanıtıdır.

Zorla Çalıştırma ve Açlık: Avrupa’nın kauçuk ihtiyacını karşılamak için köleleştirilen halk, kendi tarlalarını ekmekten menedilmiştir. Kotayı dolduramayanların ellerinin kesilmesi ve köylerinin yakılmasıyla birleşen bu açlık süreci, Kongo nüfusunu tahmini 1-10 milyon (birçok kaynakta nüfusun yaklaşık yarısı) azaltmıştır.

Force Publique adlı özel ordu, kauçuk kotasını zorla toplarken kurşun başına kesik el ibrazı zorunluluğu getirmiş; bu terör, salgın hastalıklar ve doğum oranlarındaki düşüşle birleşerek nüfusun dramatik biçimde azalmasına neden olmuştur. Bu uygulama, Belçikalı subayların askerlerin mermileri boşa harcamadığını (avlanmak veya saklamak yerine gerçekten insanları öldürdüğünü) kanıtlamak için geliştirdiği bir kontroldü. Kauçuk kotasını karşılayamayan köylere düzenlenen baskınlarda Force Publique askerleri, öldürdükleri kişilerin sağ elini keserek üstlerine teslim etmek zorunda bırakılmıştır. Zamanla bu yöntem, kotayı dolduramayan veya direnen canlı insanlara da uygulanmaya başlanmış; kesik eller “kauçuk yerine” kabul edilir hale gelmiş ve sepetler dolusu kesik el, sömürge yönetiminin korku imparatorluğunun sembolü olmuştur.

4. Vietnam Kıtlığı (1944-1945): Çifte Sömürünün Kıskacında

Vietnam hem Fransız sömürgeciliğinin hem de Japon işgalinin yarattığı "çifte sömürü" altında tarihin en hızlı kitlesel ölümlerinden birini yaşamıştır.

Gıdanın Savaş Yakıtına Dönüşü: Fransızlar pirinç stoklarını istiflerken, Japon işgal kuvvetleri köylüleri pirinç yerine savaş sanayisi için gerekli "yakıt bitkilerini" ekmeye zorlamıştır. Lojistik ağların çökmesiyle bir yıl içinde tahmini 400 bin ile 2 milyon Vietnamlı hayatını kaybetmiştir.

Kuzey Vietnam'da (Tonkin) yoğunlaşan bu kıtlık, Japonların pirinç rekvizisyonu (devletin veya işgalci gücün, savaş/olağanüstü hâl gerekçesiyle kamu yararı adı altında halkın malına, gıdasına veya araçlarına bedelli ya da bedelsiz olarak el koyması) ve Fransız-Vichy yönetiminin iş birliğiyle tetiklenmiş; ölüm sayıları 400 bin ile 2 milyon arasında tahmin edilmekte, Ho Chi Minh'in bağımsızlık bildirisinde 2 milyon olarak anılmıştır. Japon işgalciler, özellikle 1943'ten itibaren köylüleri pirinç tarlalarını söküp yerine jüt (çuval bezi üretiminde kullanılan lifli bir bitki) ve diğer endüstriyel ürünler (pamuk, hintyağı tohumu gibi) ekmeye zorlamıştır; bu "yakıt bitkileri" Japon savaş ekonomisi için hammadde ve yakıt alternatifi olarak görülüyordu. ABD bombardımanları Kuzey'deki kömür sevkiyatını kesince Fransız ve Japon yetkililer pirinç ile mısırı da elektrik santrallerinde yakıt olarak kullanmaya başlamıştır. Vichy Fransız yönetimiyle iş birliği içinde yürütülen zorunlu pirinç alımları ve düşük fiyatlı rekvizisyonlar (el koymalar), köylülerin kendi gıdalarını bile yeniden satın alamaz hale gelmesine yol açmıştır. Güney'den Kuzey'e pirinç taşıyan lojistik ağların (gemiler ve yollar) savaş nedeniyle çökmesiyle kıtlık dramatik biçimde derinleşmiştir. Bu süreçte Vichy Fransız yönetimiyle Japon işgalcilerin ortak yürüttüğü zorunlu pirinç alımları, köylülerin elindeki stokları eritmiş; 1944-1945 kışında Tonkin bölgesinde açlık salgın haline gelmiştir.

Sömürgeci Mekanizmanın Analizi

İncelenen tüm vakalarda sömürgeci imha anatomisinin bazı temel bileşenleri olduğu görülmektedir:

1. Ticari Ürün Zorunluluğu: Gıda tarımının yerini sömürge merkezine döviz kazandıran ürünlerin alması.
2. Gıda Hiyerarşisi: Yerel halkın gıdasının "stratejik rezerv" veya "ihracat kalemi" olarak gasp edilmesi.
3. Vergi ve Borç Köleliği: Ağır vergilerle halkın tasarrufsuz bırakılması ve topraksızlaştırılması. Halkın gıdaya ulaşamaması sadece fiziksel yokluktan değil, nakit vergi zorunluluğundan kaynaklanmıştır. Köylü, vergiyi ödemek için elindeki az miktar gıdayı piyasaya (düşük fiyattan) satmak zorundaydı; kıtlık anında ise aynı gıdayı (fahiş fiyattan) geri alamayarak borç sarmalına giriyor ve toprağını kaybediyordu.
4. İnsandışılaştırma: Trajedinin "piyasa yasaları" veya "doğal seleksiyon" kılıfıyla rasyonalize edilmesi.
5. İdeolojik Kıyım ya da Malthusçu Nüfus Mühendisliği (İrlanda ve Hindistan Örneği): İrlanda ve Hindistan sömürgelerinde İngilizlerin kayıtsızlığı sadece bir "ihmal" değildir, buralarda bilinçli bir nüfus mühendisliği politikası güdülmüştür. Nitekim İngiliz yöneticiler, kıtlığı Thomas Malthus’un teorilerine dayanarak “doğal bir nüfus düzeltmesi” olarak görmüşlerdir. Onlara göre yardım etmek, sadece “asalak” bir sınıfın çoğalmasına neden olacaktı. Bu yüzden açlık, sömürgeci yönetim tarafından “sosyal bir disiplin aracı” olarak kullanılmıştır.
6. Lojistik Şiddet (Vietnam ve Bengal Örneği): Sömürge yönetimleri sadece gıdayı çalmamış, gıdanın hareketini de kontrol etmiştir. Sömürgeci yönetimler, kıtlık anında gıda nakliyatını sadece askeri ve stratejik rotalara kanalize ederek lojistiği bir şiddet aracına dönüştürmüştür. Yerel halkın geleneksel ticaret yolları ve yardımlaşma ağları, “savaş önceliği” bahanesiyle fiziksel olarak kesilerek, toplum çaresizliğe hapsedilmiştir.

Kıtlıklar, gıda bolluğu dönemlerinde bile belirli grupların (köylüler, yoksullar) gıdaya ulaşım hakkının sistematik olarak yok edilmesiyle gerçekleşmiştir.

Sonuç

Sömürgecilik sadece bir toprak işgali değil, insanın yaşam hakkının sermaye birikimi uğruna sistematik olarak ihlal edildiği bir suç mahalli olmuştur. Bu kıtlıklar; gökyüzünden yağmayan yağmurun değil, emperyalist başkentlerin bitmek bilmeyen kapitalist iştahının bir eseridir. Bu trajediler bize göstermektedir ki; sömürgecilik dönemindeki kıtlıklar bir üretim krizinin değil, bir mülkiyet ve bölüşüm sorununun sonucudur. Sömürgecilik, sadece ambarlardaki tahıla değil, insanların o tahıl üzerindeki en temel yaşamsal hakkına (entitlement) el koymuştur.

Bu tarihsel örüntü, küresel eşitsizliklerin geçmişteki kökenlerini anlamak için kritik önem taşır; Davis'in vurguladığı gibi, "Üçüncü Dünya"nın oluşumu, bu kapitalist ve sömürgeci holokostların doğrudan sonucudur.

Kaynakça

Kitaplar:

• Davis, M. (2001). Late Victorian Holocausts: El Niño Famines and the Making of the Third World. London: Verso.

• Donnelly, J. S. (2001). The Great Irish Potato Famine. Stroud: Sutton Publishing.

• Gunn, G. C. (2014). Rice Wars in Colonial Vietnam: The Great Famine and the Viet Minh Rebellion. Lanham: Rowman & Littlefield.

• Hochschild, A. (1998). King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa. Boston: Mariner Books.

• Mukerjee, M. (2010). Churchill's Secret War: The British Empire and the Ravaging of India during World War II. New York: Basic Books.

• Sen, A. (1981). Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation. Oxford: Oxford University Press.

Makaleler ve Dijital Kaynaklar:

• Dergipark. Hindistan'da Britanya Sömürge Yönetimi ve Kıtlıklar Üzerine Bir İnceleme. Erişim: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/896528

• Listelist. 1943-44 Bengal Kıtlığı: Milyonların Sessiz Ölümü.

Erişim: https://listelist.com/bengal-kitligi/