Komünist Manifesto'ya Yönelik Eleştiriler ve Karşı Argümanlar | Metin Çulhaoğlu

MAR

Özet

Bu yazı, Metin Çulhaoğlu'nun Komünist Manifesto’ya yönelik temel eleştirilere dair yaptığı kapsamlı analizi sentezlemektedir. Çulhaoğlu, Manifesto'ya yöneltilen eleştirileri, sahiplenen çevrelerden gelse dahi, üç ana başlık altında toplamaktadır: öngörülerin gerçekleşmemesi, burjuvazinin dinamizmine yönelik aşırı övgü içerdiği iddiası ve Lenin tarafından geliştirilen öncü örgüt nosyonunun metinde yer almaması.

Çulhaoğlu'nun temel karşı argümanları şunlardır:

1. Öngörüler: Bir teorik sistemin değeri, yalnızca öngörülerinin tutup tutmamasıyla değil, aynı zamanda kendi analiz araçlarıyla tutmayan öngörüleri de açıklayabilme kapasitesiyle ölçülür. Manifesto, emperyalizm ve eşitsiz ve birleşik gelişme gibi sonradan formüle edilen kavramların "nüvelerini" barındırarak, kendi öngörülerinin neden farklı bir seyir izlediğini açıklayabilecek teorik altyapıyı sunmaktadır.

2. Burjuvaziye Övgü: Manifesto'daki ifadeler, bir sınıf olarak burjuvaziye yönelik bir övgüden ziyade, bir üretim tarzı olarak kapitalizmin, kendinden önceki durağan sistemlere kıyasla yarattığı devrimci ve dönüştürücü dinamiklere bir selamlamadır. Bununla birlikte Çulhaoğlu, kapitalizmin bu dönüştürücü gücünün ekonomi ve teknolojiyle sınırlı kaldığını, hukuk ve ideoloji gibi üstyapı alanlarında ise gerici unsurlarla eklemlenebildiğini belirterek özgün bir eleştiri ekler.

3. Öncü Örgüt: Manifesto'nun yazıldığı 1848 koşullarında, işçi sınıfının ekonomik ve siyasi mücadeleleri arasındaki ayrım bugünkü kadar keskin değildi. Öncü örgüt fikri, bu iki mücadele alanı arasındaki makasın tarihsel olarak açılmasıyla ortaya çıkan bir ihtiyacın ürünüdür ve Çarlık Rusyası gibi spesifik bir tarihsel bağlamda geliştirilmiştir. Dolayısıyla, bu nosyonun 1848 tarihli evrensel bir metinde bulunmaması bir eksiklik olarak değerlendirilemez.

Sonuç olarak Çulhaoğlu, Manifesto'nun yazımından 173 yıl sonra dahi entelektüel zenginliği, siyasi rehberliği ve günümüz dünyasını anlama gücüyle güncelliğini koruyan, hatta kapitalizmin savunucuları tarafından bile ciddiye alınması gereken eşsiz bir tarihsel belge olduğunu vurgulamaktadır.

Komünist Manifesto'ya Yönelik Temel Eleştiriler ve Değerlendirmeler

Metin Çulhaoğlu, Komünist Manifesto'ya yönelik, metni reddetmeyen ancak belirli çekinceler barındıran eleştirileri üç ana kategoride ele almaktadır. Bu bölümde, her bir eleştiri başlığı ve Çulhaoğlu'nun bunlara getirdiği karşı argümanlar ve açıklamalar detaylandırılmaktadır.

1. Eleştiri: Öngörülerin Gerçekleşmemiş Olması

Manifesto'da dile getirilen bazı öngörülerin zaman içinde gerçekleşmediği yönündeki eleştiri, en sık dile getirilen noktalardan biridir. Çulhaoğlu, bu eleştiriye karşı çok katmanlı bir savunma geliştirmektedir.

• Teorik Sistemin Değer Kriterleri: Çulhaoğlu'na göre bir teorik sistemin geçerliliği iki temel kritere dayanır:

    1. Kendi içsel öğeleri arasındaki tutarlılık ve çelişkisizlik.

    2. Çözümlediği maddi gerçeklikle olan teması ve ilişkisi. Manifesto'nun bu iki kriter açısından ciddi bir eleştiriyle karşılaşmadığını belirtir.

• Sistemin Açıklayıcı Gücü: Asıl önemli olan nokta, bir teorik sistemin kendi bütünlüğü, yöntemi ve analiz araçlarıyla, tutmayan öngörülerinin neden gerçekleşmediğini de izah edebilmesidir. Çulhaoğlu'na göre Manifesto, tam da bu "mükemmel sistem" özelliğini taşımaktadır.

• İçkin Kavramlar ve Potansiyeller: Manifesto'da bazı kavramlar doğrudan adlandırılmamış olsa da, bu kavramların tohumları (nüveleri) metnin içinde mevcuttur.

    ◦ Emperyalizm ve Küreselleşme: Manifesto'da "emperyalizm" kelimesi geçmez. Ancak, ülkelerin kendi kendine yeterli (otarşik) olmaktan çıkıp karşılıklı bağımlı hale geldiği, rekabetin ve karşılıklı bağımlılığın küresel bir sistem oluşturduğu çok net bir "küreselleşme" tablosu çizilir. Bu rekabet ve bağımlılık ögeleri biraz ileri taşındığında, buradan emperyalizm teorisine ulaşmak mümkündür.

    ◦ Eşitsiz ve Birleşik Gelişme Yasası: Manifesto, devrimi en gelişmiş kapitalist ülkelerde öngörse de, özel olarak dikkatleri Almanya'ya çeker. Bunun nedeni, Almanya'nın sanayi olarak İngiltere ve Fransa'nın gerisinde olmasına rağmen, proletaryasının bu ülkelerden daha gelişkin olmasıdır. Bu durum, eşitsiz ve birleşik gelişme yasasının nüvelerini barındırır. Çulhaoğlu, bu paragrafta "Almanya" yerine "Rusya" konulduğunda, 1917 Devrimi'ni açıklayan bir çerçeveye ulaşılabileceğini ifade eder.

• Tarihsel Bağlam Analojisi: Bu eleştiriyi somutlaştırmak için şu analojiyi kullanır: "Günümüzde bir otomobil 160 km sürat yapıyor diye, 1916 yılındaki 16 km sürat yapabilen ilk otomobilin ardındaki teknik birikimi geçersiz saymak ne kadar saçma ise, günümüzün bazı olgularına bakıp Manifesto'yu geçersiz ilan etmek de o kadar saçmadır."

2. Eleştiri: Burjuvaziye Yönelik "Gereksiz Övgü"

Manifesto'nun, burjuvazinin yarattığı dinamizmi ve dönüştürücü gücü aşırı ve gereksiz bir şekilde övdüğü yönünde bir eleştiri bulunmaktadır. Çulhaoğlu, bu noktada bir kavramsal düzeltme yaparak konuya yaklaşır.

• Övgünün Gerçek Niteliği: Çulhaoğlu'na göre metindeki ifadeler, bir sınıf olarak burjuvaziye yönelik bir övgü değil, bir üretim tarzı olarak kapitalizmin yarattığı dinamiklere bir selamlamadır. Bu vurgunun temel amacı, kapitalizmi kendisinden önceki üretim tarzlarından ayıran temel farkı ortaya koymaktır.

    ◦ Önceki Üretim Tarzları: Mevcut olanı olduğu gibi sürdürme ve muhafaza etme esasına dayanır.

    ◦ Kapitalizm: Doğası gereği mevcut olanı koruyamaz. Sürekli olarak üretimi, teknolojiyi ve emek üretkenliğini dönüştürmek, değiştirmek ve ileri taşımak zorundadır. Manifesto'nun "katı olan her şey buharlaşıyor" ifadesi bu dinamiği özetler.

• Çulhaoğlu'nun Eleştirisi: Üstyapıdaki Sınırlılık: Bu noktada Çulhaoğlu, Manifesto'ya kendi eleştirisini de ekler. Kapitalizmin ekonomi ve teknoloji alanındaki bu devrimci karakteri, üstyapı alanlarında (hukuk, ideoloji, devlet biçimleri, siyaset vb.) aynı ölçüde geçerli olmamıştır.

    ◦ Kapitalizm, zamanla monarşi, gerici ideolojiler ve din gibi kendinden önceki sistemlere ait unsurlarla eklemlenebilen bir yapıya bürünmüştür.

    ◦ Özellikle 1848 Devrim dalgasının geri çekilmesinden sonra Marx, burjuva devrimlerinin artık "yükselen" (ascending) bir çizgi yerine, proletarya korkusuyla gerici güçlerle uzlaşan "alçalan" (descending) bir çizgi izlediğini belirtmiştir.

3. Eleştiri: "Öncü Örgüt" Nosyonunun Yokluğu

Manifesto'da, daha sonra Lenin tarafından geliştirilecek olan "öncü örgüt" ve "dışarıdan bilinç taşıma" gibi nosyonların bulunmaması da bir eleştiri konusudur. Çulhaoğlu, bu eleştiriyi tarihsel bağlamına oturtarak yanıtlar.

• 1848 Koşullarının Gerçekliği: Manifesto'nun yazıldığı dönemde, özellikle İngiltere örneğinde, işçi sınıfının ekonomik mücadeleleri (ücretler, çalışma saatleri vb.) ile siyasi talepleri ve mücadeleleri arasındaki açı dar idi. Ekonomik mücadeleler kolaylıkla siyasi bir karaktere bürünebiliyordu.

• Tarihsel Gelişim ve Artan Ayrım: Kapitalizmin ilerleyen dönemlerinde, temel emek-sermaye çelişkisine ek olarak kadın hakları, militarizm karşıtlığı gibi yeni mücadele alanları ortaya çıktı. Bu durum, işçi sınıfının kendi dar ekonomik çıkarları ile toplumun genel siyasi mücadelesi arasındaki açının giderek genişlemesine yol açtı.

• Öncü Örgütün Doğuş Sebebi: Öncü örgüt nosyonu, tam da bu genişleyen açıyı kapatma ihtiyacından doğmuştur. Örgütün rolü, işçi sınıfına kendi ekonomik çıkarlarının ötesinde, toplumun diğer ezilen kesimlerinin taleplerinin de öncüsü olması için gereken "bilinci dışarıdan taşıma" işlevini görmektir.

• Tarihsel ve Coğrafi Özgünlük: Çulhaoğlu'na göre öncü örgüt fikri, evrensel ve zamandan bağımsız bir formül değildir. Bu nosyon, belirli bir ülkenin özgün tarihsel dinamikleri ışığında geliştirilebilecek bir fikirdir ve nitekim Lenin tarafından Çarlık Rusyası koşullarında formüle edilmiştir. Bu nedenle, Avrupa ölçeğine odaklanan 1848 tarihli bir metinde bu fikrin bulunmaması, bir zaaf veya eksiklik olarak görülemez.

Sonuç: Manifesto'nun Kalıcı Değeri

Metin Çulhaoğlu, analizini Manifesto'nun tarihsel değerini vurgulayarak tamamlamaktadır. Yazılışının üzerinden 173 yıl geçmiş olmasına rağmen Manifesto; Machiavelli'nin Hükümdar’ı veya Hobbes'un eserleri gibi diğer büyük metinlerle kıyaslandığında, entelektüel zenginlik, siyasi bir rehber olma ve yaşadığımız dünyayı anlama konularında güncelliğini bu denli koruyan başka bir tarihsel belge olmadığını belirtir. Kapitalizmin savunucularının bile zaman zaman ciddiye almak zorunda kaldığı bu metin, bu özellikleriyle tarihsel önemini ve kalıcı değerini kanıtlamaktadır.

Komünist Manifesto Ne Anlatıyor?

MAR

1.0 Giriş: Tarihsel Bir Belgeden Öte, Canlı Bir Analiz Aracı

Komünist Manifesto'yu, 1848 devrimlerinin arifesinde kaleme alınmış tarihsel bir metin olarak görmek, onun entelektüel gücünü hafife almaktır. Bu analizin amacı, Manifesto'nun temel kavramlarınının —sınıf mücadelesi, burjuvazi, proletarya ve mülkiyet— yalnızca orijinal tanımlarıyla yetinmeyip, anlamlarını zenginleştirerek eserin kavramsal bir haritasını çıkarmaktır. Bu yaklaşım, Manifesto'yu hem kendi tarihsel bağlamına oturtmayı hem de günümüz dünya kapitalist sisteminde şaşırtıcı geçerliliğini, kapitalizmin içsel dinamiklerini ve çelişkilerini çözümlemeye yönelik nasıl canlı bir araç olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu kavramsal yapıyı derinlemesine kavrayabilmek için, öncelikle Manifesto'nun dayandığı felsefi temelleri ele almak gerekir.

2.0 Manifesto'nun Felsefi ve Tarihsel Temelleri

Komünist Manifesto'nun kavramsal yapısını ve devrimci programını anlamak, onun dayandığı iki temel sütunu kavramayı gerektirir: Tarihsel materyalizm ve sınıf mücadelesi diyalektiği. Bu felsefi temeller, metnin yalnızca bir "eylem çağrısı" olmakla sınırlı kalmayıp, kapitalizmin yükselişinden nihai çöküşüne kadar tarihin seyrini açıklayan tutarlı bir dünya görüşü içermesini sağlar. Bu iki ilke, Manifesto'nun analizlerinin belkemiğini oluşturarak, metne tarihsel derinlik ve teorik tutarlılık verir.

2.1 Tarihsel Materyalizm: Tarihin Maddi Motoru

Marx ve Engels'in tarih anlayışının merkezinde, bir toplumun sosyal, politik ve entelektüel yapısının temelini maddi üretim koşullarının oluşturduğu ilkesi yer alır. Tarihsel materyalizme göre, üretici güçler (teknoloji, bilgi, emek gücü, aletler) ile üretim ilişkileri (mülkiyet ilişkileri ve toplumsal sınıflar) arasındaki diyalektik etkileşim, tarihin motorudur. Bu yaklaşım olayları kör kuvvetlerin kaçınılmaz bir sonucu olarak gören katı bir ekonomik determinizm değildir. Aksine, insanın "devrimci pratik" rolünü ve bilinçli eylemini merkeze alır. Marx'ın Feuerbach Üzerine Tezler'de belirttiği gibi, koşullar insanları şekillendirirken, insanlar da koşulları değiştirir ve bu süreçte "eğiticinin de eğitilmesi gerekir". Dolayısıyla tarihsel materyalizm tarihi, insanların bilinçli müdahaleleriyle değiştirebilecekleri dinamik bir süreç olarak kavrar ve devrimci eylemin teorik zeminini oluşturur.

2.2 Sınıf Mücadelesi: Tarihin Diyalektiği

Manifesto, "Bugüne kadarki bütün toplumların tarihi sınıf mücadeleleri tarihidir" şeklindeki unutulmaz cümleyle başlar. Bu ifade, tarihsel materyalist çerçevenin en somut ve dinamik unsurunu ortaya koyar: Tarihsel ilerlemenin motoru, ezen/sömüren ve ezilen/sömürülen sınıflar arasındaki uzlaşmaz karşıtlıktır. Manifesto, kapitalizm öncesi toplumların karmaşık hiyerarşik yapılarını basitleştirerek toplumu iki büyük kampa ayırır. Örneğin Roma'daki "patrisienler, şövalyeler, plebler, köleler" veya Orta Çağ'daki "feodal beyler, vasallar, lonca ustaları, kalfalar, serfler" gibi çok katmanlı, karmaşık habituslar, basitleştirilerek sömürülen ve sömüren sınıflar olarak konumlandırılır. Kapitalist toplumda proletarya sınıfsal çıkarlarının farkına varabilecek ve devrimci bir güç olarak örgütlenebilecek sınıftır. Bunun nesnel koşulları vardır. Bu teorik çerçeve, Manifesto'da analiz edilen spesifik kavramların anlaşılması için temel bir zemin sunar.

3.0 Manifesto'daki Temel Kavramların Derinlemesine Analizi

Manifesto'nun teorik iskeletini oluşturan temel kavramların —burjuvazi, proletarya, mülkiyet ve devrim— incelenmesi, metnin devrimci programını ve kapitalizm eleştirisinin özünü anlamak için hayati önem taşır. Bu kavramların analizi, metnin tarihsel bağlamından günümüzdeki geçerliliğine uzanan köprüyü kurar.

3.1 Burjuvazi: Devrimci ve Çelişkili Sınıf

Manifesto, burjuvaziyi "toplumsal üretim araçlarının sahipleri olup ücretli emeği sömüren modern sermayeciler sınıfı" olarak tanımlar. Metnin burjuvazi analizinin merkezinde, bu sınıfın tarihsel rolündeki temel bir çelişki yatar:

1. Devrimci Rolü: Burjuvazi, tarihte son derece devrimci bir rol oynamıştır. Feodalizmin ataerkil ve durağan ilişkilerini acımasızca yıkarak yerine "katı 'nakit ödeme'den başka bir bağ bırakmamıştır". Üretim araçlarını, dolayısıyla da tüm toplumsal ilişkileri sürekli devrimcileştirmek zorunda olan burjuvazi, ulusal sınırları aşarak "kendi suretinde bir dünya" yaratmış ve "daha önceki bütün kuşakların toplamından daha büyük üretici güçler" ortaya çıkarmıştır.

2. Paradoksal Doğası: Ancak burjuvazinin bu devrimci gücü, aynı zamanda kendi sonunu hazırlayan çelişkileri de doğurur. Burjuvazi, "büyüler yaparak çağırdığı cehennem kuvvetlerine artık söz geçiremeyen büyücünün durumuna" düşmüştür. Kendi yarattığı devasa üretici güçleri kontrol edemez hale gelerek, toplumun bütün varlığını tehdit eden aşırı üretim krizlerine yol açar. Daha da önemlisi, sermayenin varlık koşulu olan ücretli emeği yaratarak, kendi varlığının temellerini dinamitleyecek olan gücü, yani "kendi mezar kazıcısını", proletaryayı üretir.

Manifesto'daki "devrimci burjuvazi" tipolojisi, 1789 Fransız Devrimi'nin aristokrasiye karşı mücadele eden avukat, hekim, bilim insanı gibi mesleklerden kapitalist sınıfın entelektüel, ideolojik ve siyasal temsilcilerini yansıtır. Manifesto'nun devrimci ruhu, keskin siyasi mücadelelerin yaşandığı Kıta Avrupası'ndan beslenmiştir.

3.2 Proletarya: Kapitalizmin Mezar Kazıcısı

Manifesto'ya göre proletarya, "kendi üretim araçlarına sahip olmadıklarından emek güçlerini satmaya muhtaç olan modern ücretli işçiler sınıfıdır". Burjuvazinin yükselişine paralel olarak gelişen bu sınıfın evrimi, metinde üç temel aşamada analiz edilir:

1. Metalaşma ve Yabancılaşma: Kapitalist üretim sürecinde işçinin emeği, diğer tüm ticari mallar gibi bir meta haline gelir. İş bölümü ve makineleşme, işçiyi makinenin bir uzantısına indirgeyerek emeğine yabancılaştırır.

2. Örgütlenme ve Sınıf Bilinci: Başlangıçta dağınık bir kitle olan işçiler, sanayinin gelişmesiyle büyük kitleler halinde bir araya gelir, mücadeleleri ulusal ölçekte bir sınıf mücadelesine dönüşür ve proletarya bir sınıf ve nihayetinde bir siyasi parti olarak örgütlenir.

3. Devrimci Potansiyel: Diğer tüm sınıflar büyük sanayi karşısında eriyip giderken, proletarya onun "en has ürünüdür". Nesnel konumlanışı itibariyle proletarya tek "gerçekten devrimci sınıf" olma potansiyeline sahiptir.

Manifesto'nun bu öngörüsü en gelişmiş kapitalist ülkelerde gerçekleşmemiştir. Emperyalizm, ideolojik ve kültürel hegemonya mekanizmaları ve yapıları aracılığıyla, ayrıca metropol ülkelerdeki kapitalist sınıfın, sömürgelerden elde ettiği artık-değerle kendi işçi sınıflarına tavizler vermesini sağlayarak ve bir “işçi aristokrasisi” oluşturarak proletaryanın devrimci potansiyelini bu ülkelerde soğurmuştur. Fakat emperyalizm zincirinde “zayıf halka” ülkelerde sınıfsal karşıtlıkların yaygınlık ve derinlik kazanmasıyla devrimci dinamiklerin buralarda gelişip güçlenmesi ve zincirin buralarda kırılması da mümkün hale gelmiştir.

3.3 Mülkiyet: Burjuva Özel Mülkiyetinin Aşılması

Manifesto'nun en çok yanlış anlaşılan hedeflerinden biri mülkiyetle ilgilidir. Metin, genel olarak mülkiyete değil, spesifik olarak "burjuva özel mülkiyetine" son vermeyi amaçladığını net bir şekilde vurgular. Bu ayrım kritiktir, çünkü hedeflenen, küçük zanaatkarın veya köylünün kendi emeğiyle edindiği mülkiyet değil, başkalarının emeğinin sömürülmesine dayanan mülkiyet biçimidir. Komünistlerin teorisinin "özel mülkiyete son verilmesi" cümlesiyle özetlenebilmesinin nedeni budur. Manifesto'nun hedefi, sermayenin ücretli emek üzerindeki sömürücü hakimiyetini sürdüren ve toplumsal zenginliği bir avuç sermayedarın elinde toplayan bu mülkiyet ilişkisini ortadan kaldırmaktır. Burjuva özel mülkiyetin aşılmasının yolu ise, üretim araçlarını ve toprağı toplumsallaştırmaktan (=kamulaştırmaktan) geçmektedir.

3.4 Devrim, Devlet ve Enternasyonalizm

Manifesto, proleter devrimin ilk adımını "demokrasi savaşını kazanmak" ve nihai hedefini sınıfların ve devletin siyasi karakterinin ortadan kalktığı bir "birlik" oluşturmak olarak çizer. Devrimin bu geçiş aşamasında proletarya, devlet gücünü kullanarak üretim araçlarını kamulaştıracak ve on maddelik bir programla üretici güçleri artıracaktır. Nihai hedef ise, "birimizin özgürce gelişmesinin hepimizin özgürce gelişmesinin koşulu olduğu bir birliğin" alacağı sınıfsız toplumdur.

Manifesto’nun "bütün ülkelerin işçileri, birleşin!" çağrısı proletaryanın mücadelesinin nihai enternasyonalist ufkunu belirler. Günümüzde ulus-devletler, sermayenin çıkarlarını korumak ve gündemini emekçilere dayatmak için kullandığı birincil araçtır. Ulusal arena/her bir ülke ölçeği, anti-emperyalist mücadelenin ve kapitalizme karşı mücadelenin vazgeçilmez sahasıdır. Bu durum, enternasyonalizmle bir çelişki oluşturmaz, bilakis onun zorunlu önkoşulu ve başlangıç noktasıdır.

4.0 Tarihsel Figürler ve Fikri Akımlar

Komünist Manifesto, yalnızca teorik perspektifler sunmakla kalmaz; aynı zamanda, kendi dönemindeki belirli siyasi ve felsefi akımlarla aktif bir diyalog ve hesaplaşma içindedir. Marx ve Engels'in kendi entelektüel evrimlerinin bir ürünü olan bu metin, aynı zamanda onların "bilimsel sosyalizm" iddialarını diğer sosyalist akımlardan ayırma çabasının da bir belgesidir. Bu diyalog, Marksizmin özgün konumunu ve teorik üstünlüğünü pekiştirmek için stratejik bir önem taşır.

4.1 Marx ve Engels'in Entelektüel Evrimi

Manifesto, Marx ve Engels'in ortak entelektüel gelişiminde ulaştıkları bir zirveyi temsil eder, ancak bu onların düşünsel yolculuğunun nihai durağı değildir. Manifesto'da yer alan bazı ekonomik fikirler, Marx'ın daha sonraki başyapıtı Kapital'de önemli ölçüde geliştirilmiş ve hatta değiştirilmiştir. Örneğin, Manifesto'da ima edilen, ücretlerin mutlak olarak geçimlik düzeye itileceği fikri, Kapital'de daha rafine bir "göreli yoksullaşma" teorisine evrilmiştir. Benzer şekilde, kriz teorisi de basit bir aşırı üretim analizinden, "kâr oranının düşme eğilimi" gibi daha karmaşık bir yasaya bağlanmıştır. Engels'in de belirttiği gibi, yazarlar daha sonraki çalışmalarında "emeğin değeri" yerine teorik olarak daha kesin olan "emek gücünün değeri" kavramını kullanmışlardır. Bu durum, Marksizmin statik bir dogma olmadığını, aksine tarihsel koşulların ve bilimsel araştırmaların ışığında sürekli gelişen ve kendini düzelten bir teori olduğunu kanıtlar niteliktedir.

4.2 Diğer Sosyalist Düşüncelerle Hesaplaşma

Manifesto'nun üçüncü bölümü, salt tarihsel bir merak konusu değil, Marx ve Engels'in kendi "bilimsel sosyalizmlerini" dönemin hâkim alternatif akımlarına karşı tanımladıkları kilit bir teorik sınır çizme eylemidir. Bu eleştiriler, yerine getirdikleri stratejik işlevlere göre gruplandırılabilir:

• Tarihsel Materyalizmi Nostaljik Fantezilerden Ayırmak (Gerici Sosyalizm): Feodal sosyalizm, aristokrasinin kaybettiği ayrıcalıkların yasını tutarken; küçük burjuva sosyalizmi ise (Sismondi örneğinde olduğu gibi) kapitalizmin çelişkilerini keskin bir şekilde analiz etse de çözüm olarak geçmişin küçük üretici ilişkilerine dönmeyi önerir.

• Devrimci Dönüşümü Reformist Tamirattan Ayırmak (Muhafazakâr ya da Burjuva Sosyalizmi): Proudhon ile örneklendirilen bu akım, proletaryanın sefaletini gidermek ister ancak bunu burjuva toplumunun temellerini koruyarak yapmayı hedefler. Temelde "proletaryasız bir burjuvazi" arzusudur ve devrimci unsurları ortadan kaldırarak mevcut sistemi ayakta tutmayı amaçlar.

• Mücadeleyi Sınıf Eylemine Dayandırmak, Soyut Planlara Değil (Eleştirel-Ütopyacı Sosyalizm): Saint-Simon, Fourier ve Owen gibi düşünürler, sınıf mücadelesinin henüz gelişmediği bir dönemde ortaya çıkmışlardır. Kapitalist topluma yönelik keskin eleştiriler içerse de, çözümü proletaryanın tarihsel eyleminde değil, kendi tasarladıkları ideal toplum planlarının barışçıl yollarla uygulanmasında görürler.

Bu eleştirilerin temel amacı, Marx ve Engels'in materyalist ve tarihsel temellere dayanan sosyalizmini, ahlaki çağrılara, geçmişe dönük fantezilere veya mevcut düzeni yamamaya çalışan reformist projelere dayanan diğer tüm akımlardan kesin bir şekilde ayırmaktır.

5.0 Manifesto'nun Mirası ve Günümüzdeki Geçerliliği

Günümüzde kapitalizmin öngörüldüğü gibi küresel bir sistem haline gelmesiyle birlikte, Komünist Manifesto'nun temel analizleri şaşırtıcı bir güncellik ve geçerlilik taşımaktadır. Kapitalizmin krizlerle boğuştuğu günümüzde Manifesto'yu yeniden okumak hem sistemin dinamiklerini hem de geleceğe yönelik potansiyel yolları anlamak için eşsiz bir fırsat sunmaktadır.

5.1 Emperyalizm Çağında Manifesto'yu Yeniden Okumak

Manifesto'nun, burjuvazinin "yeryüzünün dört bir bucağına saldırdığı" ve "kendi suretinde bir dünya" yarattığına dair öngörüsü, günümüzde sermayenin uluslararasılaşma özelliğinin adeta bir özetidir. Sermayenin ülkesel sınırları tanımayan doğasına ilişkin kavrayış, bugün apaçıktır. Uluslararasılaşmış sermayenin saldırılarına karşı mücadelenin ana arenası hâlâ ulus-devlettir. Ulusal bağımsızlık ve emekçilerin iktidarı için mücadele, kaybedilen hakları geri kazanmaya dönük savaşım, enternasyonalist bir mücadelenin somut başlangıç noktasını oluşturmaktadır.

5.2 Devrim Coğrafyasının Değişimi ve Teorinin Yeniden Oluşturulması

Manifesto, proleter devrimin kapitalizmin nispeten gelişmiş olduğu ülkelerde başlayacağını öngörmüştür. Fakat ilk başarılı devrim, emperyalist zincirin "zayıf bir halkası" olan ve kapitalist gelişme açısından görece daha geride olan Rusya'da gerçekleşti. Bunun nedeni, Manifesto'da teorileştirilmemiş olan ve teorileştirilmesi o tarihte mümkün olmayan emperyalizm olgusudur. Gelişmiş kapitalist ülkeler, sömürgelerden elde ettikleri zenginliklerle kendi iç toplumsal karşıtlıklarını yumuşatmayı başardılar ve çelişkilerin oluşumunu önleyebildiler. Aslında Marx’ın 1879’da Guesde’ye yazdığı yeni bulunan bir mektubunda o dönemde örneğin İngiliz işçi sınıfının bilinç düzeyindeki bulanıklığı ve gerilemeyi kavradığı görülmektedir. Vera Zasuliç’e yazdığı mektup başta olmak üzere birkaç mektubunda yine devrimin doğuda, Rusya’da patlayacağını da belirtmiştir. Bunlar biryana bırakıldığında, emperyalizmle birlikte devrimci potansiyelin merkez kapitalist ülkelerden çevre ülkelere kaydığı yaşanarak gözlenmiştir.

Marksizm, Leninizm’le birlikte emperyalizm, devrim ve öncü parti teorisi gibi konuları analiz edip özümsemiştir. Marksizm, Manifesto'daki temel ilkelerden vazgeçmeden yeni tarihsel gerçeklikleri kapsayacak şekilde geliştirilmektedir. Bu, Marksizmin donmuş bir dogma değil, tarihin yeni meydan okumalarına cevap üreten canlı ve gelişen bir teorik sistem olduğunun en güçlü kanıtıdır.

5.3 Sonuç: Değişen Dünyada Değişmeyen Analiz

Komünist Manifesto'nun belirli taktiksel önerileri veya zamanlamayla ilgili öngörüleri, yazarlarının da sonraki önsözlerde kabul ettiği gibi, zamanla eskimiştir. Özellikle, 1872 tarihli önsözde, Paris Komünü deneyiminden çıkarılan derin dersle en önemli teorik güncelleme yapılmıştır: Komün, "işçi sınıfının hazır devlet makinesini ele geçirip kendi amaçları için kullanamayacağını" kanıtlamıştır. Bu, teorinin tarihsel deneyimden öğrenme ve kendini geliştirme kapasitesinin en güçlü kanıtıdır. Devrimin coğrafyası beklenenden farklı şekillenmiştir. Ancak tüm bu değişikliklere rağmen, Manifesto'nun analitik çekirdeği sarsılmaz bir güç ve geçerlilikle ayakta durmaktadır. Kapitalist toplumun temel hareket yasalarını, durmaksızın genişleme ve krize girme eğilimini, kendi iç karşıtlıklarını ve bu karşıtlıkların merkezindeki sınıf mücadelesi dinamiğini ortaya koyan bu analiz, bugün her zamankinden daha günceldir. Komünist Manifesto, aradan geçen zamana rağmen, dünyayı yalnızca yorumlamakla kalmayıp onu değiştirmeyi amaçlayanlar için (değiştirebilmek için örgütlenme yanı sıra yorumlama/teori ve politika gerekir) temel bir kaynak ve vazgeçilmez bir eylem kılavuzu olmaya devam etmektedir.

Proleterlerin zincirleri üzerine

Erkin Özalp

İleri Haber, 9 Şubat 2016

Marksizmin kurucularının eserlerinde yer alan bazı sözlere abartılı ve/veya yanlış anlamların yüklenmesiyle sık karşılaşılır. “İşçilerin vatanı yoktur”, bunlardan biridir. “Ben Marksist değilim” sözünün gerçekte ne anlama geldiğini daha önce tartışmıştım.

Komünist Parti Manifestosu’nda işçi sınıfı için yapılan “zincirlerinden başka kaybedecek hiçbir şeyi olmama” vurgusu için durum biraz daha farklıymış. Bu kez, Türkiye’de bugüne kadar gelmesine benim de katkıda bulunduğum bir çeviri sorunuyla da karşı karşıyaymışız!

Manifesto’nun Samuel Moore tarafından yapılan ve Engels’in onayını taşıyan İngilizce çevirisinde, bugüne kadarki Türkçe çevirilerin büyük çoğunluğunda olduğu gibi, şunlar söyleniyor:

“Varsın egemen sınıflar bir komünist devrim korkusuyla titresin. Proleterlerin, zincirlerinden başka kaybedecekleri hiçbir şey yok. Kazanacakları bir dünya var.”^[1]

Marx ile Engels’in eserlerinin başlıca İngilizce basımlarında ve bu arada İnternet’teki İngilizce kaynakların çoğunda bu çeviri yer aldığından, Manifesto’da, proleterlerin “zincirlerinden başka kaybedecekleri hiçbir şey”in bulunmadığının söylendiği düşüncesi dünya çapında bir yaygınlığa sahip.

Ve bu düşünceden hareketle, işçi sınıfının içinde görece yüksek ücretler alan, daha güvenceli işlerde çalışan kesimlerin varlığına ya da işçilerin pek çoğunun buzdolabı, çamaşır makinesi, televizyon vb. satın alabilmesine işaret ederek, “gördünüz mü, zincirlerinden başka kaybedecek şeyleri var artık” diyenler çıkabiliyor.

Oysa, Almanca özgün metnin ikinci cümlesinde, ilk baskısı 1998 yılında yapılan Komünist Parti Manifestosu çevirimde benim de atladığım ve yakın geçmişteki bir düzeltme okuması sırasında dikkatimi çeken şu sözcükler yer alıyor: “in ihr” (İngilizcesi: “in it”; Türkçesi: “onda”, yani “komünist devrimde” ya da “bu devrimde”).^[2]

Bir başka deyişle, ilgili cümlede, proleterlerin ellerinde kaybedebilecekleri hiçbir şeyin bulunmadığı iddia edilmiyor. Sadece, “komünist devrim” gerçekleştiğinde kaybedecekleri tek şeyin zincirleri olacağı söyleniyor:

“Proleterlerin, bu devrimde, zincirlerinden başka kaybedecekleri hiçbir şey yok.”^[3]

Marx, Kapital’de de, “zincir” benzetmesine başvuruyor. Ama farklı bir anlam yükleyerek...

Sermaye birikiminin hızlandığı dönemlerde işçilerin gelir düzeylerinin ve yaşam standartlarının yükselebildiğini (hatta küçük birikimler oluşturabildiklerini) saptadıktan sonra şunları söylüyor: “Sermaye birikiminin sonucu olarak emek fiyatının yükselmesi, gerçekte, yalnızca, ücretli işçinin kendisinin yapıp boynuna geçirmiş bulunduğu altın zincirin uzunluk ve ağırlığının, onun daha gevşek bağlanmasını mümkün kılması demektir.”^[4]

Ne var ki, sermaye birikiminin hızlandığı dönemleri, işsizliğin arttığı, ücretlerin düşürüldüğü (ve günümüzde sosyal devlet harcamalarının azaltıldığı, göçmenlerin kölelik koşullarında çalıştırıldığı, üretimin en düşük ücretlerle ve en ağır koşullar altında işçi çalıştırılan ülkelere kaydırıldığı) durgunluk ve bunalım dönemleri izler. Ve değişmeyen tek şey, sermaye sahiplerinin servetleri ile emekçilerin varlıkları arasındaki uçurumun giderek büyümesidir.

Ocak ayında açıklanan bir rapora göre, servetlerinin toplamı dünya nüfusunun düşük gelirli yarısının toplam servetine eşit olan en zengin bireylerin sayısı, 2010 ile 2015 yılları arasında 388’den 62’ye düşmüş, yani en zenginler çok daha zenginleşmiş.

Thomas Piketty gibi akademisyenler ve Ali Koç gibi zenginler, eşitsizlikleri durmadan derinleştiren sermaye ilişkilerine (özellikle de üretim araçlarının özel mülkiyetine) dokunulmadan, işçilere kaybetmekten korkacakları birtakım kırıntıların bırakılması gerektiğini savunuyor.

Oysa onların kazanmaları gereken bir dünya var!

1. “Let the ruling classes tremble at a Communistic revolution. The proletarians have nothing to lose but their chains. They have a world to win.” (Bkz. Karl Marx-Frederick Engels, Collected Works, Volume 6, Lawrence & Wishart, 2010, Electric Book, s. 519; ya da: marxists.org’da yer alan metin.)
2. “Mögen die herrschenden Klassen vor einer kommunistischen Revolution zittern. Die Proletarier haben nichts in ihr zu verlieren als ihre Ketten. Sie haben eine Welt zu gewinnen.” (Bkz. Karl Marx-Friedrich Engels, Werke, Band 4, Dietz Verlag Berlin, s. 493; ya da: mlwerke.de’de yer alan metin.)
3. Şefik Hüsnü, 1923 yılında yayımlanan “Komünist Beyannamesi” başlıklı çevirisinde, söz konusu sözcükleri atlamamış: “Bir komünist inkılâbı ihtimali karşısında titremek hâkim sınıflara düşer. Bu işte zincirlerinden başka, proleterlerin kaybedecek bir şeyleri yoktur ve bu suretle bütün bir âlem kazanmış olacaklardır.” (Karl Marx-Friedrich Engels, Komünist Manifesto ve Hakkında Yazılar, çev: Nail Satlıgan vd., Yordam Kitap, İstanbul, 2008, s. 114.)
4. Karl Marx, Kapital, I. Cilt, çev: Mehmet Selik-Nail Satlıgan, Yordam Kitap, İstanbul, Altıncı Basım, 2014, s. 598.

Komünist Manifesto/Karl Marx-Friedrich Engels

 Komünist Manifesto'yu sesli kitap formunda dinlemek için tıklayın....

Manifestoon

Manifestoon (Jessie Drew, 1986) adlı çizgi film...