Komünist Manifesto'ya Yönelik Eleştiriler ve Karşı Argümanlar | Metin Çulhaoğlu

MAR

Özet

Bu yazı, Metin Çulhaoğlu'nun Komünist Manifesto’ya yönelik temel eleştirilere dair yaptığı kapsamlı analizi sentezlemektedir. Çulhaoğlu, Manifesto'ya yöneltilen eleştirileri, sahiplenen çevrelerden gelse dahi, üç ana başlık altında toplamaktadır: öngörülerin gerçekleşmemesi, burjuvazinin dinamizmine yönelik aşırı övgü içerdiği iddiası ve Lenin tarafından geliştirilen öncü örgüt nosyonunun metinde yer almaması.

Çulhaoğlu'nun temel karşı argümanları şunlardır:

1. Öngörüler: Bir teorik sistemin değeri, yalnızca öngörülerinin tutup tutmamasıyla değil, aynı zamanda kendi analiz araçlarıyla tutmayan öngörüleri de açıklayabilme kapasitesiyle ölçülür. Manifesto, emperyalizm ve eşitsiz ve birleşik gelişme gibi sonradan formüle edilen kavramların "nüvelerini" barındırarak, kendi öngörülerinin neden farklı bir seyir izlediğini açıklayabilecek teorik altyapıyı sunmaktadır.

2. Burjuvaziye Övgü: Manifesto'daki ifadeler, bir sınıf olarak burjuvaziye yönelik bir övgüden ziyade, bir üretim tarzı olarak kapitalizmin, kendinden önceki durağan sistemlere kıyasla yarattığı devrimci ve dönüştürücü dinamiklere bir selamlamadır. Bununla birlikte Çulhaoğlu, kapitalizmin bu dönüştürücü gücünün ekonomi ve teknolojiyle sınırlı kaldığını, hukuk ve ideoloji gibi üstyapı alanlarında ise gerici unsurlarla eklemlenebildiğini belirterek özgün bir eleştiri ekler.

3. Öncü Örgüt: Manifesto'nun yazıldığı 1848 koşullarında, işçi sınıfının ekonomik ve siyasi mücadeleleri arasındaki ayrım bugünkü kadar keskin değildi. Öncü örgüt fikri, bu iki mücadele alanı arasındaki makasın tarihsel olarak açılmasıyla ortaya çıkan bir ihtiyacın ürünüdür ve Çarlık Rusyası gibi spesifik bir tarihsel bağlamda geliştirilmiştir. Dolayısıyla, bu nosyonun 1848 tarihli evrensel bir metinde bulunmaması bir eksiklik olarak değerlendirilemez.

Sonuç olarak Çulhaoğlu, Manifesto'nun yazımından 173 yıl sonra dahi entelektüel zenginliği, siyasi rehberliği ve günümüz dünyasını anlama gücüyle güncelliğini koruyan, hatta kapitalizmin savunucuları tarafından bile ciddiye alınması gereken eşsiz bir tarihsel belge olduğunu vurgulamaktadır.

Komünist Manifesto'ya Yönelik Temel Eleştiriler ve Değerlendirmeler

Metin Çulhaoğlu, Komünist Manifesto'ya yönelik, metni reddetmeyen ancak belirli çekinceler barındıran eleştirileri üç ana kategoride ele almaktadır. Bu bölümde, her bir eleştiri başlığı ve Çulhaoğlu'nun bunlara getirdiği karşı argümanlar ve açıklamalar detaylandırılmaktadır.

1. Eleştiri: Öngörülerin Gerçekleşmemiş Olması

Manifesto'da dile getirilen bazı öngörülerin zaman içinde gerçekleşmediği yönündeki eleştiri, en sık dile getirilen noktalardan biridir. Çulhaoğlu, bu eleştiriye karşı çok katmanlı bir savunma geliştirmektedir.

• Teorik Sistemin Değer Kriterleri: Çulhaoğlu'na göre bir teorik sistemin geçerliliği iki temel kritere dayanır:

    1. Kendi içsel öğeleri arasındaki tutarlılık ve çelişkisizlik.

    2. Çözümlediği maddi gerçeklikle olan teması ve ilişkisi. Manifesto'nun bu iki kriter açısından ciddi bir eleştiriyle karşılaşmadığını belirtir.

• Sistemin Açıklayıcı Gücü: Asıl önemli olan nokta, bir teorik sistemin kendi bütünlüğü, yöntemi ve analiz araçlarıyla, tutmayan öngörülerinin neden gerçekleşmediğini de izah edebilmesidir. Çulhaoğlu'na göre Manifesto, tam da bu "mükemmel sistem" özelliğini taşımaktadır.

• İçkin Kavramlar ve Potansiyeller: Manifesto'da bazı kavramlar doğrudan adlandırılmamış olsa da, bu kavramların tohumları (nüveleri) metnin içinde mevcuttur.

    ◦ Emperyalizm ve Küreselleşme: Manifesto'da "emperyalizm" kelimesi geçmez. Ancak, ülkelerin kendi kendine yeterli (otarşik) olmaktan çıkıp karşılıklı bağımlı hale geldiği, rekabetin ve karşılıklı bağımlılığın küresel bir sistem oluşturduğu çok net bir "küreselleşme" tablosu çizilir. Bu rekabet ve bağımlılık ögeleri biraz ileri taşındığında, buradan emperyalizm teorisine ulaşmak mümkündür.

    ◦ Eşitsiz ve Birleşik Gelişme Yasası: Manifesto, devrimi en gelişmiş kapitalist ülkelerde öngörse de, özel olarak dikkatleri Almanya'ya çeker. Bunun nedeni, Almanya'nın sanayi olarak İngiltere ve Fransa'nın gerisinde olmasına rağmen, proletaryasının bu ülkelerden daha gelişkin olmasıdır. Bu durum, eşitsiz ve birleşik gelişme yasasının nüvelerini barındırır. Çulhaoğlu, bu paragrafta "Almanya" yerine "Rusya" konulduğunda, 1917 Devrimi'ni açıklayan bir çerçeveye ulaşılabileceğini ifade eder.

• Tarihsel Bağlam Analojisi: Bu eleştiriyi somutlaştırmak için şu analojiyi kullanır: "Günümüzde bir otomobil 160 km sürat yapıyor diye, 1916 yılındaki 16 km sürat yapabilen ilk otomobilin ardındaki teknik birikimi geçersiz saymak ne kadar saçma ise, günümüzün bazı olgularına bakıp Manifesto'yu geçersiz ilan etmek de o kadar saçmadır."

2. Eleştiri: Burjuvaziye Yönelik "Gereksiz Övgü"

Manifesto'nun, burjuvazinin yarattığı dinamizmi ve dönüştürücü gücü aşırı ve gereksiz bir şekilde övdüğü yönünde bir eleştiri bulunmaktadır. Çulhaoğlu, bu noktada bir kavramsal düzeltme yaparak konuya yaklaşır.

• Övgünün Gerçek Niteliği: Çulhaoğlu'na göre metindeki ifadeler, bir sınıf olarak burjuvaziye yönelik bir övgü değil, bir üretim tarzı olarak kapitalizmin yarattığı dinamiklere bir selamlamadır. Bu vurgunun temel amacı, kapitalizmi kendisinden önceki üretim tarzlarından ayıran temel farkı ortaya koymaktır.

    ◦ Önceki Üretim Tarzları: Mevcut olanı olduğu gibi sürdürme ve muhafaza etme esasına dayanır.

    ◦ Kapitalizm: Doğası gereği mevcut olanı koruyamaz. Sürekli olarak üretimi, teknolojiyi ve emek üretkenliğini dönüştürmek, değiştirmek ve ileri taşımak zorundadır. Manifesto'nun "katı olan her şey buharlaşıyor" ifadesi bu dinamiği özetler.

• Çulhaoğlu'nun Eleştirisi: Üstyapıdaki Sınırlılık: Bu noktada Çulhaoğlu, Manifesto'ya kendi eleştirisini de ekler. Kapitalizmin ekonomi ve teknoloji alanındaki bu devrimci karakteri, üstyapı alanlarında (hukuk, ideoloji, devlet biçimleri, siyaset vb.) aynı ölçüde geçerli olmamıştır.

    ◦ Kapitalizm, zamanla monarşi, gerici ideolojiler ve din gibi kendinden önceki sistemlere ait unsurlarla eklemlenebilen bir yapıya bürünmüştür.

    ◦ Özellikle 1848 Devrim dalgasının geri çekilmesinden sonra Marx, burjuva devrimlerinin artık "yükselen" (ascending) bir çizgi yerine, proletarya korkusuyla gerici güçlerle uzlaşan "alçalan" (descending) bir çizgi izlediğini belirtmiştir.

3. Eleştiri: "Öncü Örgüt" Nosyonunun Yokluğu

Manifesto'da, daha sonra Lenin tarafından geliştirilecek olan "öncü örgüt" ve "dışarıdan bilinç taşıma" gibi nosyonların bulunmaması da bir eleştiri konusudur. Çulhaoğlu, bu eleştiriyi tarihsel bağlamına oturtarak yanıtlar.

• 1848 Koşullarının Gerçekliği: Manifesto'nun yazıldığı dönemde, özellikle İngiltere örneğinde, işçi sınıfının ekonomik mücadeleleri (ücretler, çalışma saatleri vb.) ile siyasi talepleri ve mücadeleleri arasındaki açı dar idi. Ekonomik mücadeleler kolaylıkla siyasi bir karaktere bürünebiliyordu.

• Tarihsel Gelişim ve Artan Ayrım: Kapitalizmin ilerleyen dönemlerinde, temel emek-sermaye çelişkisine ek olarak kadın hakları, militarizm karşıtlığı gibi yeni mücadele alanları ortaya çıktı. Bu durum, işçi sınıfının kendi dar ekonomik çıkarları ile toplumun genel siyasi mücadelesi arasındaki açının giderek genişlemesine yol açtı.

• Öncü Örgütün Doğuş Sebebi: Öncü örgüt nosyonu, tam da bu genişleyen açıyı kapatma ihtiyacından doğmuştur. Örgütün rolü, işçi sınıfına kendi ekonomik çıkarlarının ötesinde, toplumun diğer ezilen kesimlerinin taleplerinin de öncüsü olması için gereken "bilinci dışarıdan taşıma" işlevini görmektir.

• Tarihsel ve Coğrafi Özgünlük: Çulhaoğlu'na göre öncü örgüt fikri, evrensel ve zamandan bağımsız bir formül değildir. Bu nosyon, belirli bir ülkenin özgün tarihsel dinamikleri ışığında geliştirilebilecek bir fikirdir ve nitekim Lenin tarafından Çarlık Rusyası koşullarında formüle edilmiştir. Bu nedenle, Avrupa ölçeğine odaklanan 1848 tarihli bir metinde bu fikrin bulunmaması, bir zaaf veya eksiklik olarak görülemez.

Sonuç: Manifesto'nun Kalıcı Değeri

Metin Çulhaoğlu, analizini Manifesto'nun tarihsel değerini vurgulayarak tamamlamaktadır. Yazılışının üzerinden 173 yıl geçmiş olmasına rağmen Manifesto; Machiavelli'nin Hükümdar’ı veya Hobbes'un eserleri gibi diğer büyük metinlerle kıyaslandığında, entelektüel zenginlik, siyasi bir rehber olma ve yaşadığımız dünyayı anlama konularında güncelliğini bu denli koruyan başka bir tarihsel belge olmadığını belirtir. Kapitalizmin savunucularının bile zaman zaman ciddiye almak zorunda kaldığı bu metin, bu özellikleriyle tarihsel önemini ve kalıcı değerini kanıtlamaktadır.