MARKSİST İKTİSADA GİRİŞ

Mahmut Boyuneğmez

Mahmut Boyuneğmez'in [Marksist İktisat] adlı yeni kitabı için yazdığı bölümü şu adresten indirebilir veya okuyabilirsiniz:

https://drive.google.com/file/d/1DLv-crT2sGf74xwLQkytUnC3gvx331nU/view?usp=sharing

Isaak Illich Rubin’in Perspektifinden Marx’ın Emek Değer Teorisi

MAR

1. Giriş: Rubin’in Değer Teorisindeki Metodolojik Devrimi

Isaak Illich Rubin’in teorik müdahalesi, Marksist literatürde değer teorisini teknik bir fiyat hesaplama düzleminden kurtarıp, onu bir toplumsal yapı analizi olarak yeniden inşa eden bir yeniliktir. Rubin, İkinci Enternasyonal'in değer teorisini salt niceliksel bir "fiyat mekanizması" olarak gören dar ufkunu parçalayarak, odağı yeniden "toplumsal form" (social form) sorununa çekmiştir. Rubin’in getirdiği yeni yaklaşımın özü, Marx'ın diyalektiğini "Toplumsal Üretim İlişkileri --> Değer Şekli --> Değer Büyüklüğü" zinciri üzerinden yeniden kurmasında yatar. Rubin'e göre Marx'ın değer teorisi özünde bir fiyat teorisi değil, meta üreticileri arasındaki üretim ilişkilerinin teorisidir. Değer, para ve sermaye gibi kategoriler, üreticiler arasındaki toplumsal ilişkilerin nesnelleşmiş ifadeleridir. Bu nedenle değer teorisinin görevi, fiyatların nasıl oluştuğunu açıklamaktan önce, kapitalist toplumda emeğin neden belirli toplumsal biçimler altında örgütlendiğini ortaya koymaktır. Rubin, üretimin mantıksal ve zamansal olarak değişim süreciyle dolaysızca iç içe geçtiğini; değerin ne sadece üretimde tek başına oluşan ne de sadece piyasada beliren bir şey olduğunu, aksine "özel üreticiler arasındaki dolaylı toplumsal bağın değişim aracılığıyla kazandığı toplumsal biçim" olduğunu gösterir. Rubin, üretim ile değişimin birbirinden kopuk süreçler değil, tek bir toplumsal ilişkinin farklı uğrakları olduğunu ileri sürer. Değer, üretimde harcanan özel emeğin toplumsal karakter kazanmasına dayanan bir toplumsal ilişkidir; bu ilişkinin nesnel geçerliliği ise değişim sürecinde ortaya çıkar. Dolayısıyla değer, üretim ile dolaşımın diyalektik birliği içerisinde anlaşılmalıdır.

Rubin açısından değişim, değeri yaratan süreç değil; üretimde harcanan özel emeğin toplumsal emek olarak geçerlilik kazanmasının zorunlu biçimidir. Değerin toplumsal özü üretim ilişkilerinde temellenirken, bu öz ancak değişim sürecinde nesnel olarak doğrulanır ve görünür hale gelir. Dolayısıyla değer, üretim ile dolaşımın birbirini tamamlayan diyalektik birliğinin ürünüdür.

Bu yaklaşım, değer teorisinin iki temel direğini sarsılmaz bir bütünlükle birbirine bağlar: Birincisi, otonom meta üreticileri arasındaki toplumsal üretim ilişkilerinin varlığını varsayan soyut emeğin maddi bir ifadesi olarak değer şekli teorisidir; ikincisi ise toplumsal emek dağılımı teorisi ve buna bağlı olarak emek üretkenliği düzeyine göre belirlenen değer büyüklüğünün soyut emek miktarına olan bağımlılığıdır. Rubin için bu iki direk, meta üreten kapitalist ekonomide gerçekleştirilen emek dağılımı sürecinin toplumsal şeklini ifade eden tek bir diyalektik sürecin farklı yönleridir. Rubin'e göre değer kategorileri, şeylerin özelliklerini değil, meta üreticileri arasındaki üretim ilişkilerinin aldığı toplumsal biçimleri ifade eder. Bu nedenle Marx'ın değer teorisinin temel konusu metaların kendisi değil, metalar aracılığıyla kurulan toplumsal ilişkilerdir. Bu teorik yapı, bizi kapitalizmin yüzeyindeki fenomenlerin altındaki gizli toplumsal özü keşfetmeye, yani meta fetişizminin deşifre edilmesine yöneltir.

2. Meta Fetişizmi: Toplumsal İlişkilerin Nesneleşmesi

Meta fetişizmi, kapitalist üretim tarzında nesnelerin sahip olduğu iddia edilen mistik bir güç değil, doğrudan doğruya toplumsal ilişkilerin ontolojik bir tersyüz edilme sürecidir. Rubin’e göre, kapitalist ekonomide "insanlar arasındaki üretimin maddileşmesi" süreci, kaçınılmaz olarak "eşyanın kişileştirilmesi" sonucunu doğurur. Rubin burada iki yönlü bir mekanizma tanımlar: Birincisi, insanlar arasındaki toplumsal üretim ilişkilerinin maddileşmesi (ilişkilerin nesneler arası bağıntı gibi görünmesi); ikincisi ise maddi şeylerin kişileşmesi (sermaye veya paranın sanki kendine ait canlı bir iradesi, değer yaratma gücü varmış gibi davranmasıdır). Ayrıca Rubin, meta fetişizminin basit bir zihinsel "yanlış bilinç" veya ideolojik illüzyon olmadığını; piyasa faillerinin günlük pratiklerinden zorunlu olarak türeyen ve nesnel olarak var olan toplumsal bir gerçeklik olduğunu vurgular. Bu nedenle meta fetişizmi yalnızca insanların bilinçlerindeki bir düşünce hatası olarak ortadan kaldırılamaz; çünkü yanılsamanın kaynağı bilinç değil, kapitalist üretim ilişkilerinin nesnel örgütlenişidir. Toplumsal ilişkiler gerçekten de bireylerin karşısına nesnelerin doğal özellikleriymiş gibi çıkar ve bu görünüm kapitalist toplumun işleyişinin zorunlu sonucudur.

Vulgar iktisatçılar, bu nedensellik bağını kavrayamadıkları için meta fetişizminin tutsağı haline gelirler. Onlar, eşyanın toplumsal niteliklerini (değer, para, sermaye vb.), sanki bu nesnelerin doğal-teknik nitelikleriyle "doğrudan birbirine geçen" ve bizzat eşyanın kendisine ait olan nitelikler sanırlar. Bu ontolojik yanılsama, kapitalist ekonominin ufkunu mutlak ve aşılmaz bir doğallık perdesi arkasına gizler. Toplumsal ilişkilerin eşyaya dönüşmesi, maddi üretim ilişkilerinin tarihsel ve toplumsal belirlenmişliklerinden koparılarak bizzat üretim araçlarının ve ürünlerin fıtratına yerleştirilmesine neden olur. Bu durum, kapitalist üretim ilişkilerinin tarihsel özgüllüğünü görünmez kılarak, onu ebedi ve değişmez bir doğa yasası gibi sunar. Oysa Rubin’in gösterdiği üzere, bu fetişist kabuk ancak toplumsal emeğin niteliksel analizine inilerek kırılabilir.

3. Değer Formu Teorisi ve Soyut Emek

Rubin'in yaklaşımında değer büyüklüğünün incelenmesi, ancak değerin toplumsal biçiminin çözümlenmesinden sonra mümkündür. Çünkü hangi emeğin değer yaratan emek olduğu açıklanmadan, bu değerin niceliğinin hangi ölçüte göre belirlendiği de açıklanamaz. Bu nedenle Marx'ın analizinde değer formu, mantıksal olarak değer büyüklüğünden önce gelir.

Bununla birlikte Rubin'e göre soyut emek yalnızca fiilî değişim anında ortaya çıkan bir sonuç değildir. Meta üretiminin egemen olduğu kapitalist toplumda üretim, en başından itibaren değişim amacıyla örgütlendiği için soyut emek üretimin toplumsal karakterini belirleyen tarihsel bir ilişkidir. Değişim ise bu ilişkinin toplumsal olarak doğrulandığı zorunlu biçimdir. Başka bir ifadeyle, özel emek ancak değişim aracılığıyla toplumsal olarak doğrulandığında (social validation) toplumun toplam emeğinin bir parçası haline gelir ve değer yaratan emek niteliği kazanır.

Rubin’in önceliği, değerin niceliksel büyüklüğünden önce değerin niteliksel ve toplumsal yönünün saptanmasıdır. Marx, değeri "belirli bir toplumsal emek şekline bağlı emek ürününün toplumsal şekli" olarak tanımlarken, aslında emeğin kapitalist toplumda büründüğü tarihsel formun altını çizmiştir. Burada kilit kavram "soyut emek"tir. Rubin, soyut emeğin asla insani kas ve sinir harcaması anlamında "fizyolojik/biyolojik" bir kavram olarak okunamayacağını kesin bir dille belirtir. Soyut emek, ampirik bir fizyolojik gerçeklik değil; bağımsız ve özel olarak yürütülen somut emeklerin, piyasadaki eşdeğerlik ve değişim ilişkileri aracılığıyla toplumsal olarak eşitlenmesi sonucunda "soyutlaştırılan" tarihsel bir kategoridir. Soyut emek, yalnızca düşüncede yapılan zihinsel bir soyutlama değildir. Rubin'e göre bu, meta üretiminin günlük işleyişi içerisinde piyasa tarafından fiilen gerçekleştirilen gerçek (real) bir toplumsal soyutlamadır. Birbirinden bağımsız somut emekler, değişim ilişkileri aracılığıyla toplumsal olarak birbirine eşitlenir ve bu eşitlenme süreci içerisinde soyut emek olarak geçerlilik kazanırlar. Bu süreç, kapitalizmin temel gerilimlerinde "Özel Emek" ile "Toplumsal Emek" arasındaki kopuşun, emeğin değer formuna girmesiyle aşılma biçimidir.

Aşağıdaki tablo, Rubin'in Marx okumasındaki somut ve soyut emek ayrımının tarihsel ve toplumsal koordinatlarını göstermektedir:

Özellik	Somut Emek	Soyut Emek
Niteliği	Maddi üretimin teknik-fiziksel yönüdür.	Değerin toplumsal şeklini belirleyen özdür.
İşlevi	Eşyanın kullanım değerini ve fiziksel formunu yaratır.	Üreticiler arası toplumsal ilişkilerin maddi ifadesidir.
Tarihsel Karakter	Genel bir doğa yasasıdır; her toplumda mevcuttur.	Meta üretimine özgü, tarihsel olarak belirlenmiş bir formdur. Fizyolojik değil, toplumsal-tarihseldir.
İlişkisel Boyut	Emeğin nesneye (doğaya) uygulanmasıdır.	Emeğin toplumsal bir "eşdeğerlik" kazanmasıdır. Özel emeğin toplumsal emeğe dönüşümüdür.

4. Toplumsal Emek Dağılımı ve Değer Büyüklüğü

Değer teorisi, meta üretiminin anarşik yapısı içerisinde toplumsal emeğin dağılımını düzenleyen temel mekanizmadır. Kapitalist bir ekonomide, merkezi bir planlama olmaksızın emeğin farklı üretim dalları arasında nasıl dağıtılacağı sorunu, değer yasası aracılığıyla çözülür. Bu noktada emek üretkenliği ile değer büyüklüğü arasındaki ilişki kritik önemdedir: Değer büyüklüğü, o üretim dalındaki emek üretkenliği düzeyine bağlı olan soyut emek miktarına doğrudan bağımlıdır.

Bu nedenle değer büyüklüğünü belirleyen unsur, bireysel üreticinin fiilen harcadığı emek süresi değil; mevcut üretim koşulları altında ortalama beceri ve yoğunluk düzeyiyle harcanması toplumsal olarak gerekli kabul edilen emek zamanıdır. Bireysel emek ancak bu toplumsal ölçüye uyduğu ölçüde değer yaratıcı nitelik kazanır. Üretkenlik arttıkça aynı kullanım değerini üretmek için gerekli toplumsal emek zamanı azalır ve buna bağlı olarak metanın değeri de düşer.

Rubin bu noktada değer yasasının dinamik ve düzenleyici (regülatör) işlevini öne çıkarır. Piyasadaki fiyatların sürekli olarak değerden sapması (fluctuations), sistemin bir aksaklığı değil; aksine toplumsal emeği bir sektörden çekip diğer sektöre yönlendiren yegâne canlı mekanizmadır. Değer büyüklüğündeki niceliksel değişimler (üretkenlik artışı veya düşüşü), fetişist piyasa mekanizması üzerinden üreticilere hangi alana ne kadar toplumsal emek tahsis etmeleri gerektiğini dikte eden dinamik bir denge arayışıdır. Bu süreçte değer, yalnızca bir muhasebe birimi değil, toplumsal bir düzenleyici rol üstlenir. Emeğin niteliksel (toplumsal) yönü, yani emeğin değer formuna girmesi, niceliksel hesaplamaların (fiyat ve miktar dağılımı) zorunlu zeminini oluşturur.

5. Para: Değer Formunun Zorunlu Gelişimi

Rubin açısından para, değerin sonradan eklenmiş teknik bir değişim aracı değil, değer formunun zorunlu gelişimidir. Meta üreticileri arasındaki toplumsal ilişkinin genel ve evrensel ifadesi ancak genel eşdeğer biçimini alan para aracılığıyla kurulabilir. Bu nedenle para teorisi, değer teorisinin tamamlayıcı bir bölümü değil, onun mantıksal devamıdır. Değer formunun gelişimi zorunlu olarak para biçimine ulaştığı için, para kapitalist toplumdaki toplumsal emek ilişkilerinin en gelişmiş nesnel ifadesidir. Bu nedenle para, metaların dışsal olarak üzerine eklenen bir araç değil, değer ilişkisinin zorunlu görünüş biçimidir.

6. Vulgar İktisadın Eleştirisi: Doğal ile Toplumsalın Karıştırılması

Vulgar iktisadın temel sefaleti, üretim sürecinin toplumsal formunu kavramaktan aciz olması ve sadece teknik-maddi unsurlara odaklanmasıdır. Rubin, bu yaklaşımın neden olduğu teorik körlüğü, toplumsal ile doğal olanın birbirine karıştırılması olarak tanımlar. Rubin, Klasik İktisat (özellikle David Ricardo) ile Vulgar İktisat arasına net bir çizgi çeker: Ricardo, değerin niceliğini emeğe bağlayarak büyük bir adım atmış, ancak değerin neden "emek ürünü" olarak değil de bir "nesnenin toplumsal biçimi" (para/değer şekli) olarak belirmek zorunda kaldığını sorgulamamıştır. Vulgar iktisatçılar ise Ricardo'nun bu niteliksel eksikliğini radikalleştirerek, değer ve sermaye gibi toplumsal biçimleri tamamen ortadan kaldırmış ve bunları nesnelerin fiziksel-teknik özelliklerine (fayda, nadirlik, üretim aracının fiziksel varlığı) indirgemişlerdir.

Vulgar iktisadın temel yanılgıları şu şekilde özetlenebilir:

1. Toplumsal Kategorilerin Ontolojik Doğallaştırılması: Değer, para ve sermaye gibi tamamen toplumsal ilişkilerin ürünü olan formların, bizzat nesnelerin (sermaye mallarının, altının vb.) doğal-teknik niteliklerinden kaynaklandığının varsayılması.
2. Tarihsel Belirlenmişliğin Tasfiyesi: Maddi üretim ilişkilerinin, kendilerini var eden özgül tarihi ve toplumsal koşullardan koparılarak mutlaklaştırılması; böylece "üretimin bir unsurunun, belli bir toplumsal şekille harmanlanmış ve temsil edilmiş" olduğunun reddedilmesi.
3. İlişkisel Olmayan Şeyleşmiş Bakış: Toplumsal ilişkilerin eşyaya dönüşmesi (reifikasyon) sürecini, maddi üretim ilişkilerinin tarihi belirlenişleriyle doğrudan birleştirerek, toplumsal olanı teknik bir zorunluluk olarak sunmaları.

7. Sonuç: Değer Teorisinin Toplumsal Düzenleyici Rolü

Isaak Illich Rubin’in Marx okuması, değer teorisini dar bir fiyat teorisi olmaktan çıkarıp, kapitalist toplumun anatomisini çıkaran devasa bir sosyolojik ve ekonomik senteze dönüştürür. Değer, meta üreten bir sistemde toplumsal emeğin dağılımını ve toplumsal iş bölümünü yöneten zorunlu toplumsal formdur. Bu analiz, ekonomik gerçekliğin ancak niceliksel verilerin ötesindeki niteliksel ilişkiler kavrandığında anlaşılabileceğini kanıtlar. Kapitalist üretimin amacı kullanım değerlerinin üretilmesi değil, değerin ve artı-değerin gerçekleştirilmesidir. Kullanım değerleri bu süreçte zorunlu olmakla birlikte, sermayenin kendini genişletme hareketinin taşıyıcılarıdır. Bu nedenle değer teorisi yalnızca metaların değişimini açıklayan bir teori değil, kapitalist üretim tarzının hareket yasalarını çözümleyen temel teorik çerçevedir. Meta fetişizminin ve reifikasyonun (toplumsal ilişkilerin eşyaya dönüşmesi) deşifre edilmesi, kapitalist üretim tarzının tarihsel sınırlarını ve geçiciliğini kavramak için elzemdir. Son tahlilde, toplumsal ilişkilerin eşyaya dönüşme sürecinin kavranması, ekonomik gerçekliği bir "nesneler dünyası" değil, "insani ilişkiler sistemi" olarak okumanın tek yoludur. Rubin'in katkısı, Marx'ın değer teorisini yalnızca emek zamanının niceliksel ölçümü olarak değil, kapitalist toplumun özgül üretim ilişkilerini çözümleyen tarihsel ve toplumsal bir teori olarak yeniden kurmuş olmasıdır. Ona göre, Marx'ın değer teorisini emek zamanının niceliksel ölçümüne indirgemek değil, meta üreticileri arasındaki toplumsal üretim ilişkilerinin tarihsel biçimlerini açıklayan bir toplumsal form teorisi olarak okumak gerekir.

Çağdaş Kapitalizm İçin Siyasal İktisat | Alfredo Saad-Filho

MAR

Bu yazı, Alfredo Saad-Filho tarafından kaleme alınan Marx'ın Değeri: Çağdaş Kapitalizm İçin Ekonomi Politik adlı eserin sunduğu temel argümanları, metodolojik yaklaşımları ve teorik çözümlemeleri kapsamlı bir şekilde özetlemektedir. Eser, Marx’ın değer teorisini modern kapitalizmin işleyişini açıklamak üzere yeniden yorumlamakta ve literatürdeki farklı Marksist okumaları eleştirel bir süzgeçten geçirmektedir.

1. Giriş ve Temel Sorunsal

Marx’ın yazıları, ölümünden bir asır sonra bile küresel ölçekte ilgi çekmeye devam etmektedir. Kitap, Marx’ın eserlerine yönelik "tutarsızlık", "yanlışlık" veya "çağdışı kalma" iddialarını reddederek, Marksist ekonomi politiğin çağdaş kapitalizmin krizlerini, sömürü yapılarını ve teknik değişim süreçlerini açıklamadaki benzersiz derinliğini vurgular.

Kitabın temel amaçları şunlardır:

• Kapitalizm altındaki ekonomik üretim sürecini ve sömürü yapılarını analiz etmek.

• Neoklasik ve Keynesyen teorilerin açıklamakta zorlandığı para, teknik değişim, ücretli sınıfın büyümesi ve krizler gibi konulara Marksist bir perspektif sunmak.

• Marksist değer teorisi içindeki farklı yorumları (Geleneksel, Sraffacı, Değer Biçimi ve Yeni Yorum) eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmek.

2. Metodoloji

Marx'ın yöntemi, somut olanı düşüncede yeniden inşa etmek için tek başına parçaları izole olarak incelemek değil, bütünün yapısını, ilişki ve etkileşimlerini değerlendirmektir.

Ussal Genellemeler ve Gerçek Soyutlamalar

Analizde iki tür soyutlama yöntemi karşılaştırılır:

Yöntem	Özellikleri
Ussal Genellemeler	Locke, Kant ve Mill geleneğine dayanır. Belirli ortak özelliklerin keyfi seçimine dayanır (Örn: "talep", "fayda"). Nesnelere dışsaldır ve açıklayıcı gücü totolojiktir.
Gerçek Soyutlamalar	Maddi gerçekliğe dayanır. Şeylerin içsel yasalarını ve özünü açığa çıkarır. Somutun düşüncede yeniden yapılandırılması için temel dolayımları sağlar.

Öz ve Olgu İlişkisi

Diyalektik materyalizme göre "öz", parçalarda bulunan en genel özellik veya içsel yasadır. Öz, yalnızca olgunun içinde ve onun aracılığıyla var olur. Örneğin, kapitalizm altında emeğin özü soyut emektir.

3. Değer Teorisine İlişkin Farklı Yorumlar

Eser, Marksist literatürdeki temel okuma biçimlerini şu başlıklar altında analiz eder:

3.1. Cisimleşmiş Emek Yaklaşımları

• Geleneksel Marksizm: Değeri, üretimde mülk edinilen "artı emek" üzerinden okur. Genellikle Ricardo'cu bir perspektife kayarak paranın ve değer biçiminin önemini ihmal eder. Basit meta üretimini kapitalizmin bir ön aşaması olarak görme hatasına düşer.

• Sraffacı (Neo-Ricardocu) Yaklaşım: Değer ve fiyat sistemleri arasındaki matematiksel eklemlenmeye odaklanır. Ancak emeği diğer üretim girdilerinden (demir, mısır vb.) farksızlaştırarak sömürünün toplumsal özünü kaçırır.

3.2. Değer Biçimi Teorileri

• Rubin Geleneği: Emeğin toplumsal bölüşümüne ve meta ilişkisine odaklanır. Değerin yalnızca değişim (satış) anında ortaya çıktığını savunur. Ancak bu vurgu, üretim sürecindeki sömürü ilişkilerini gölgede bırakma riski taşır.

• Yeni Yorum (Duménil ve Foley): Toplam net ürün ve paranın değeri üzerinden makroekonomik bir çözümleme sunar. "Dönüşüm sorunu"nu aşmak için pratik araçlar sunsa da, analiz düzlemlerini birbirine karıştırarak yapısal çelişkileri görünmez kılabilir.

4. Değer ve Sermaye İlişkisi

Emeğin Bölünmesi ve Sömürü

İnsan emeği, doğa ile insan arasındaki metabolizmayı düzenleyen ebedi bir ihtiyaçtır. Ancak kapitalizmde bu süreç "değer ilişkisi" üzerinden yürür. Sömürü, üreticileri (işçileri) tüketebileceklerinden daha fazlasını üretmeye zorlayan ve bu artığa el koyan sınıf ilişkisidir.

Sermayenin Tanımı

Sermaye, neoklasiklerin iddia ettiği gibi sadece bir "şeyler" (makine, para, bina) toplamı değildir. Sermaye, şeyler biçimine bürünmüş toplumsal bir ilişkidir.

• Üretim İlişkisi Olarak: İşgücünün meta haline gelmesini ifade eder.

• Sınıf İlişkisi Olarak: Kapitalistlerin üretim araçlarını tekelleştirmesi ve işçilerin bu araçlara erişmek için işgüçlerini satmak zorunda kalmasıdır.

5. Analizin Temel Kavramları

Soyut Emek

Kapitalizmde emek iki karakterlidir: Somut emek (yararlı nesneler üreten faaliyet) ve Soyut emek (değer yaratan toplumsal harcama). Soyut emek, üretimin kâr amacı güden niteliği nedeniyle somut emeğe üstün gelir.

Sermayenin Bileşimi

Kitap, Marx'ın kavramlarını üç düzeyde netleştirir:

1. Teknik Bileşim (STB): Maddi girdiler ile canlı emek arasındaki fiziksel oran.

2. Değer Bileşimi (SDB): Sabit sermaye değeri ile değişken sermaye arasındaki oran.

3. Organik Bileşim (SOB): Değer bileşimindeki değişimlerin teknik bileşimdeki değişimleri yansıttığı durum.

Dönüşüm Sorunu

Değerlerin üretim fiyatlarına dönüşmesi, basit bir cebirsel işlem değil, sermaye, emek ve artık değerin ekonomi içindeki dağılımını açıklama çabasıdır. Marx, bu süreçte fiyatların anlamını ve toplumsal işlevini analiz eder.

6. Para, Kredi ve Enflasyon

Marx’ın para teorisi sadece metalik paradan ibaret değildir:

• Para, toplumsal emeğin doğrudan temsilcisidir.

• Modern kapitalizmde kredi sistemi, sermayenin devrini hızlandırır ve birikim sürecini genişletir.

• Enflasyon ve para politikaları, değer analizi çerçevesinde sınıf mücadelelerinin ve ekonomik istikrarsızlıkların bir sonucu olarak değerlendirilebilir.

7. Sonuç

Eser, Marx’ın değer teorisinin durağan bir dogmalar bütünü değil, modern kapitalizmin karmaşıklığını anlamak için kullanılan esnek ve güçlü bir araç olduğunu savunur. Analiz, sadece fiyat hareketlerini değil, bu hareketlerin altında yatan sınıf mülkiyeti, sömürü ve teknik değişim dinamiklerini de gün yüzüne çıkarır. Marksist siyasal iktisat, çağın sorunlarına karşı hem analitik hem de eleştirel bir siyasa aracı olarak canlılığını korumaktadır.

Marx’ın Para Teorisi | Suzanne De Brunhoff

MAR

Bu yazı, Suzanne De Brunhoff'un Marx'ın Para Teorisi adlı çalışmasında sunulan temel kavramları, kuramsal ayrışmaları ve Marksist ekonomi politiğin para ve kredi sistemine bakışını sentezlemektedir.

Özet

Marx'ın para teorisi, ana akım iktisat kuramlarının (özellikle Paranın Miktar Teorisi) aksine, emtia hareketlerinin para hareketlerini belirlediği ilkesine dayanır. Para, kapitalist üretim ilişkilerinin "maddileşmiş" bir ifadesidir ve ekonomide sadece bir "örtü" veya "araç" değil, sistemin işleyişi ve kriz potansiyeli için kurucu bir unsurdur. Yazı, paranın üç temel işlevi (değer ölçüsü, dolaşım aracı, iddihar aracı) üzerinden başlayan analizi, kapitalist üretim sürecinin finansmanı ve karmaşık kredi yapılarının "hayalî sermaye" üretimine kadar genişletmektedir. En kritik bulgu, paranın bir "iddihar" (gömüleme) nesnesi olabilme özelliğinin, kapitalist sistemde genel bir aşırı üretim krizinin temel önkoşulunu oluşturmasıdır.

1. Genel ve "Pür" Para Teorisi

Marx’ın analizi, parayı kapitalist çerçeveye yerleştirmeden önce "pür" haliyle, yani genel bir emtia dolaşımı teorisi içinde ele alır. Bu yöntem, paranın parasal niteliğinin sermaye ile karıştırılmasını önlemek amacıyla seçilmiştir.

Paranın Temel İşlevleri

İşlev	Tanım ve Önem	Kuramsal Karşılığı
Değer Ölçüsü	Emtianın değerinin (emek zamanı) altın gibi bir meta üzerinden ifade edilmesidir.	Fiyat Standardı
Dolaşım Aracı	Emtianın el değiştirmesini sağlayan nakit akışıdır.	Mübadele Aracı
İddihar Aracı	Paranın dolaşım dışına çıkarılarak servet olarak biriktirilmesidir.	Değer Koruma / Rezerv

Kuramsal Ayrışmalar: Marx vs. Ricardo ve Keynes

• Paranın Miktar Teorisi'nin Reddi: Marx, dolaşımdaki para miktarının fiyatları belirlediği yönündeki klasik görüşü (Ricardo) reddeder. Ona göre, dolaşımdaki para miktarını belirleyen unsurlar emtia fiyatları toplamı ve paranın devir hızıdır.

• Emtiaya Dayalı Köken: Para, diğer tüm emtialardan ayrışarak "genel eşdeğer" haline gelen özel bir metadır (tarihsel olarak altın).

• Keynes ile Karşıtlık: Keynes’te faiz oranı yatırımı belirleyen aktif bir unsurken; Marx’ta faiz, toplam kârın basit bir niceliksel kısmıdır ve kâr oranını belirleme gücü yoktur.

2. Kapitalizmde Paranın Rolü ve Finansman

Kapitalist üretimde para, sadece bir değişim aracı değil, "para sermaye" (M) olarak çevrimin başlangıç ve bitiş noktasıdır.

Sermaye Çevrimi (M-C...P...C'-M')

• Para Sermaye: Her kapitalist üretim süreci para ile başlamak zorundadır. Ücretlerin ödenmesi ve üretim araçlarının satın alınması için para, "temel motor" güçtür.

• Artı Değerin Para Biçimi: Üretim sürecinin sonunda ortaya çıkan artı değer (m), paraya dönüştürülmek (monetize edilmek) zorundadır.

• Yeniden Üretim: Finansman sorunu, sermayenin kendini sürekli yeniden üretmesi için gerekli parasal kaynakların (M) mevcudiyetine bağlıdır.

İddiharın (Gömüleme) Düzenleyici İşlevi

• İddihar, piyasadaki para arz ve talebi arasındaki farkı emen bir rezervuar görevi görür.

• Ancak paranın dolaşımdan çekilmesi (iddihar), mübadele silsilesinde kırılmalara yol açarak kriz ihtimalini doğurur.

3. Kredi Sistemi ve Hayalî Sermaye

Marx, "Para Sistemi" ile "Kredi Sistemi" arasında keskin bir ayrım yapar. Kredi, kapitalist üretimin gelişmesiyle paranın işlevlerini hem genişletir hem de karmaşıklaştırır.

Kredi Yapıları

1. Ticari Kredi: Kapitalistlerin birbirlerine verdiği borçlardır (senetler, poliçeler). Kredi sisteminin "doğal temeli" budur.

2. Banka Kredisi: Bankaların fonları merkezileştirerek sanayicilere ödünç vermesidir. Bankalar, borçları "kaydi para"ya dönüştürerek monetize eder.

Hayalî Sermaye (Fictitious Capital)

Banka sermayesinin büyük bir kısmı "hayalî" niteliktedir:

• Devlet Tahvilleri: Geçmişte harcanmış sermayeyi temsil eder, reel bir karşılığı yoktur ancak bir gelir hakkı tanır.

• Hisse Senetleri: Gelecekteki beklenen kârlar üzerine bir çek niteliğindedir.

• Bağımsız Hareket: Hayalî sermaye, temsil ettiği reel sermayeden bağımsız olarak kendi hareket kanunlarına (borsa dalgalanmaları, faiz oranları) göre değer kazanır veya kaybeder.

4. Önemli Alıntılar ve Analitik Çıkarımlar

"Para bulunmasının ve iddihar edilme ihtimalinin, kapitalist bir ekonomide genel bir aşırı üretim krizinin önkoşulları olduğunu vurgulamaktadır."

• Analiz: Bu durum, paranın "nötr" bir araç olmadığını, sistemdeki istikrarsızlığın yapısal bir parçası olduğunu gösterir.

"Kredi sisteminde her şey ikiye ve üçe katlanmış ve hayal gününün hayaleti haline getirilmiştir."

• Analiz: Kredi sistemi, reel değerlerin üzerinde devasa bir kâğıt üzerinde borç ve mülkiyet yapısı oluşturarak finansal kırılganlığı artırır.

"Altın ve gümüşü ortadan kaldırarak parayı başımızdan defedemeyiz."

• Analiz: Paranın parasal niteliği, kullanılan materyalden (kâğıt veya dijital) ziyade, temsil ettiği toplumsal üretim ilişkisine dayanır.

5. Sonuç: Siyasi ve Ekonomik Strateji

Marx'ın para teorisi sadece akademik bir çalışma değil, siyasi mücadele için bir araçtır:

• Devlet ve Para Politikası: Para politikası sermaye birikimi krizlerini kalıcı olarak çözemez, sadece krizlerin etkilerini geçici olarak yönetebilir veya yerini değiştirebilir.

• Sınıf Mücadelesi: Enflasyon ve işsizlik gibi olgular, para politikası üzerinden yürütülen sınıf mücadelesinin alanlarıdır.

• Materyalist Temel: İşçi sınıfı için gerekli olan, burjuva iktisatçılarından (Keynes vb.) uyarlanan teoriler değil, materyalist tarih düşüncesine dayanan sağlam bir para teorisidir.

Siyasal İktisat ve Kapital | Erkin Özalp

MAR

Özet

Bu yazı, Erkin Özalp'in Karl Marx'ın Kapital eseri üzerine yaptığı sunumları sentezleyerek, kapitalist üretim tarzının temel kavramlarını, içsel çelişkilerini ve kriz dinamiklerini analiz etmektedir. Sunumun ana argümanları, "ekonomi politik" yerine "siyasal iktisat" teriminin doğruluğuyla başlayıp, emek değer teorisi ve artı değerin kârın yegâne kaynağı olduğu teziyle devam eder. Kapitalizmin temel bir yasası olarak sunulan kâr oranının azalması eğilimi, sistemin döngüsel bunalımlarının ana nedeni olarak konumlandırılır. Modern kapitalizmin, bu temel çelişkiyi ertelemek için finansallaşmaya, teknolojiyle bağlantılı spekülatif balonlara ve uluslararası sömürü mekanizmalarını güçlendirmeye giderek daha fazla başvurduğu vurgulanmaktadır. Sunum, yapay zekâ gibi güncel teknolojik gelişmelerin dahi bu temel sermaye birikim mantığı çerçevesinde şekillendiğini ve sömürü ilişkilerini ortadan kaldırmak yerine dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır.

Terminolojik Çerçeve: "Ekonomi Politik" ve "Siyasal İktisat"

Sunum, temel bir terminolojik tartışmayla başlamaktadır. Türkiye sol literatüründe yaygın olarak kullanılan "ekonomi politik" kavramının, aslında Fransızcadan yapılmış çevirilerden miras kaldığı belirtilmektedir. Kavramın İngilizce ("political economy") ve Almanca ("politische Ökonomie") orijinallerinin doğru karşılığının "siyasal iktisat" veya "politik ekonomi" olduğu savunulmaktadır.

• Eleştirel Yaklaşım: Özalp, "ekonomi politik" teriminin, konuyu gereksiz yere yücelten ve anlaşılmaz kılan bir "hissi" uyandırdığını, özellikle Marksizm'i yeni öğrenenler için bir engel oluşturduğunu ileri sürmektedir. "Parti politik" yerine "siyasi parti" denmesi gibi, dilin doğal akışına daha uygun olanın "siyasal iktisat" olduğunu ifade etmektedir.

• Tarihsel Bağlam: Siyasal iktisat, Adam Smith ve David Ricardo gibi burjuva iktisatçılarının kurduğu modern iktisat biliminin başlangıçtaki adıdır. Bu ekol, iktisadi yasaları doğal ve ebedi, kapitalizmi ise doğal toplum düzeni olarak görmüştür.

• Marx'ın Konumu: Kapital'in alt başlığı "Siyasal İktisadın Eleştirisi"dir. Marx, bu ekolden farklı olarak kapitalist düzenin geçici olduğunu ve iç çelişkileri nedeniyle yıkılmaya mahkûm olduğunu göstermeyi amaçlar. Bu nedenle, "marksist ekonomi politik" yerine "marksist iktisat" demek daha doğru olabilir.

Kapitalist Üretimin Temel Taşları

Meta: Kullanım Değeri ve Değişim Değeri

Kapitalist toplumun zenginliği, devasa bir meta yığını olarak kendini gösterir. Marx'ın analizi bu temel birim olan "meta" ile başlar.

• Meta Nedir? Üreticisi tarafından doğrudan tüketilmek için değil, başka metalarla veya parayla değiştirilmek (mübadele edilmek) için üretilen her ürün veya hizmettir. Bir hizmetin fiziksel bir nesne olmaması, onun meta olmasına engel değildir.

• Metanın İki Yüzü:

    1. Kullanım Değeri: Metanın yararlılığı ve işlevidir. Subjektiftir; kişiden kişiye değişebilir. Bir metanın satılabilmesi için bir kullanım değerine sahip olması zorunludur.

    2. Değişim Değeri: Metanın diğer metalarla veya parayla olan niceliksel ilişkisidir (örneğin, bir masa kaç sandalye eder?).

• Sermayenin Amacı: Sermayenin amacı, topluma yararlı kullanım değerleri üretmek değil, kendisini büyütmek için sürekli daha fazla değişim değeri (kâr) üretmektir.

Emek Değer Teorisi ve Artı Değerin Kökeni

Bir metanın değişim değerini belirleyen nihai ölçüt, emektir.

• Değerin Ölçüsü: Emek değer teorisine göre, bir metanın değişim değeri, o metanın üretilmesi için toplumsal olarak gerekli olan çalışma süresiyle belirlenir. Bu süre, belirli bir teknolojideki ortalama bir üretkenlikle harcanan emek zamanıdır; bireysel bir işçinin yavaşlığı veya ustalığı belirleyici değildir.

• Emek ve Emek Gücü Ayrımı: İşçi, kapitaliste emeğini değil, emek gücünü, yani belirli bir süre boyunca çalışma potansiyelini satar.

• Ücretin Niteliği: İşçinin aldığı ücret, harcadığı emeğin tam karşılığı değildir. Ücret, işçinin ve ailesinin yaşamını sürdürmesi ve ertesi gün yeniden işbaşı yapabilmesi için gerekli olan metaların değerine, yani emek gücünün değişim değerine eşittir.

• Artı Değer (Artık Değer): İşçinin, ücretiyle karşılanan emek süresini aştıktan sonra, kapitalist için karşılıksız olarak çalıştığı sürede yarattığı yeni değerdir. Kârın, faizin, rantın ve vergilerin yegâne kaynağı bu karşılığı ödenmemiş emektir. Eğer bir işçi 8 saat çalışıyorsa, ücreti belki de sadece 3-5 saatlik çalışmasının karşılığıdır; geri kalan süre artı değer üretir.

Sermayenin Bileşenleri ve Sömürü Oranı

Sermaye, artı değer üretimi sürecindeki rolüne göre iki ana bileşene ayrılır.

Sermaye Türü	Tanım	Rolü	Örnekler
Değişmeyen Sermaye (C)	Değer üretmeyen, yalnızca kendi değerini ürüne aktaran sermaye kısmı.	Kendi başına yeni bir değer yaratmaz.	Fabrika binası, makineler, hammaddeler.
Değişen Sermaye (D)	Ürünün değerine kendi değerinden fazlasını (artı değeri) aktaran sermaye kısmı.	Artı değerin kaynağıdır.	İşçilere ödenen ücretler.

• Sömürü Oranı (A/D): Artı değerin (A), değişen sermayeye (D) oranıdır. Karşılığı ödenmemiş emeğin, karşılığı ödenmiş emeğe oranını ifade eder ve kapitalist sömürünün derecesini gösterir.

• Artı Değer Üretim Yolları:

    ◦ Mutlak Artı Değer: İş gününü uzatarak, çalışma yoğunluğunu artırarak veya ücretleri doğrudan düşürerek sömürü oranını yükseltmek.

    ◦ Göreli Artı Değer: Teknolojik ilerleme ile emek üretkenliğini artırmak. Bu, işçinin yaşaması için gerekli metaları ucuzlatır ve emek gücünün değerini düşürür. Böylece, işçinin yaşam standardı düşürülmeden dahi ücretler geriletilebilir ve artı değer artırılabilir.

Kâr Oranları, Rekabet ve Fiyatların Oluşumu

Kâr Oranının Azalması Eğilimi Yasası

Bu yasa, kapitalizmin bunalım dinamiklerinin ardındaki temel eğilim olarak tanımlanır.

• Kâr Oranı (A / (C+D)): Artı değerin, toplam sermayeye (değişmeyen + değişen) oranıdır. Kapitalistin asıl ilgilendiği oran budur.

• Sermayenin Organik Bileşimi (C/D): Değişmeyen sermayenin değişen sermayeye oranıdır.

• Eğilimin Mekanizması: Teknolojik ilerleme, makine ve hammaddeye yapılan yatırımı (C) işçiliğe yapılan yatırıma (D) kıyasla artırma eğilimindedir. Sermayenin organik bileşimi (C/D) yükselir. Artı değerin kaynağı yalnızca D olduğu için, C'nin D'ye göre payı arttıkça, toplam sermayeye oranla elde edilen kâr (kâr oranı) uzun vadede düşme eğilimine girer.

• Çelişkili Motivasyon: Kapitalistler, kâr oranını düşürdüğü halde neden teknolojiye yatırım yapar? Çünkü yeni teknolojiyi ilk uygulayan, rakiplerinden daha verimli üreterek ve ürününü mevcut piyasa fiyatından satarak geçici bir aşırı kâr elde eder. Ancak teknoloji yaygınlaştığında, yeni ve daha düşük bir ortalama kâr oranı oluşur.

Ortalama Kâr Oranı ve Üretim Fiyatları

Emek değer yasası, piyasadaki bireysel fiyatları doğrudan belirlemez. Fiyatlar, değer etrafında dalgalanır ve bu dalgalanma sistematik bir mekanizmaya bağlıdır.

• Ortalama Kâr Oranı: Farklı sektörlerdeki ve firmalardaki farklı organik bileşimlere rağmen, sermayenin kârlı alanlara akmasıyla tüm ekonomi için bir ortalama (genel) kâr oranı oluşur.

• Değerin Fiyata Dönüşümü: Kapitalistler, metalarının fiyatını belirlerken bireysel değerlerine göre değil, yatırdıkları toplam sermaye üzerinden bu ortalama kârı elde edecek şekilde hareket ederler.

• Sonuç: Organik bileşimi ortalamanın altında olan (emek-yoğun) sektörler, ürettikleri artı değerin bir kısmını, organik bileşimi yüksek olan (sermaye-yoğun) sektörlere devreder. Bu nedenle, metaların üretim fiyatları (ve piyasa fiyatları), onların bireysel emek-değerlerinden sistematik olarak sapar. Ancak toplamda, yaratılan toplam değer ile toplam fiyatlar ve toplam artı değer ile toplam kâr birbirine eşittir.

Sermaye Birikimi, Devreleri ve Bunalımlar

Yeniden Üretim Şemaları ve Eksik Tüketim Sorunu

Kapitalizmin birikim yapabilmesi için, ürettiği metaları satması gerekir. "Eksik tüketim" teorisi, işçilerin ve kapitalistlerin tüketiminin tüm metaları satmaya yetmeyeceğini, bu nedenle sistemin çökmesi gerektiğini iddia eder. Marx, Kapital'in 2. cildinde bu sorunu yeniden üretim şemalarıyla analiz eder.

• İki Kesimli Model: Marx, ekonomiyi iki ana kesime ayırır:

    ◦ Kesim 1: Üretim araçları (makine, hammadde vb.) üreten kesim.

    ◦ Kesim 2: Tüketim malları (gıda, giyim vb.) üreten kesim.

• Çözüm: Model, kapitalistlerin yalnızca nihai tüketicilere değil, aynı zamanda birbirlerine de satış yaptığını gösterir. Kesim 1'deki kapitalistler, ürettikleri makineleri hem Kesim 2'deki hem de kendi kesimlerindeki diğer kapitalistlere satar. Bu sayede, kapitalist olmayan pazarlara ihtiyaç duymadan, teorik olarak sermaye birikimi mümkündür.

• Bunalım Bağlantısı: Eksik tüketim, bunalımın nihai nedeni değil, bir sonucudur. Kâr oranlarının düşmesi nedeniyle Kesim 1'deki yatırım yavaşladığında, ekonominin genelinde bir talep daralması ve aşırı üretim sorunu ortaya çıkar.

Sermayenin Devreleri: Sanayi, Ticaret ve Faiz

Sermaye, statik bir varlık değil, sürekli bir hareket ve döngü halindedir.

Sermaye Devresi	Formülü	Açıklama
Sanayi Sermayesi	P → M ... Ü ... M' → P'	Kapitalist parayla (P) meta (emek gücü ve üretim araçları) alır, üretim sürecinde (Ü) yeni ve daha değerli metalar (M') yaratır ve bunları satarak başlangıçtakinden fazla para (P') elde eder. Devrenin hızı kârlılık için kritiktir.
Ticaret Sermayesi	P → M → P'	Üretim yapmadan, meta alıp satarak kâr elde eder. Sanayi sermayesinin dolaşım süresini (alım-satım) kısaltarak genel kârlılığa katkıda bulunur ve bu hizmeti karşılığında toplam artı değerden, yatırdığı sermayeyle orantılı bir pay (ortalama kâr) alır.
Faiz Getiren Sermaye	P → P'	En "akıl dışı" formüldür. Para, görünüşte hiçbir süreçten geçmeden daha fazla para yaratır. Faiz oranı, teorik bir temele sahip değildir ancak normal dönemlerde ortalama kâr oranının altında seyreder.

Hayali Sermaye, Finansallaşma ve Spekülasyon

Finans sektörü, sermaye birikimini hızlandırırken aynı zamanda sistemik riskler de yaratır.

• Hayali (Fiktif) Sermaye: Üretim sürecindeki gerçek bir sermayeyi temsil etmeyen, ancak gelecekteki bir gelir beklentisine dayanan finansal varlıklardır (hisse senetleri, devlet tahvilleri vb.). Örneğin, devletin borçlanıp harcadığı para yok olur, ancak bu borcu temsil eden tahvil piyasada bir sermaye gibi alınıp satılmaya devam eder.

• Spekülatif Balonlar: Bu hayali sermaye araçlarının değerinin, temelindeki gerçek varlıktan koparak sürekli artacağı beklentisiyle şişirilmesidir. 2000'deki .com balonu ve 2008 krizi bunun örnekleridir. Balonlar şişerken ekonomiyi canlandırır, ancak patladıklarında yıkıcı krizlere yol açarlar.

Çağdaş Kapitalizmde Teknoloji ve Kriz Dinamikleri

Teknoloji Yatırımları ve Toplumsal Öncelikler

Finansallaşmış kapitalizmde, teknolojik gelişimin yönünü toplumsal ihtiyaçlar değil, spekülatif kâr beklentileri belirler.

• Örnek: Sürücüsüz Otomobiller: Milyarlarca dolarlık yatırım, toplu taşıma veya demir yolları gibi daha verimli ve ekolojik çözümler yerine, trilyonlarca dolarlık yeni bir pazar yaratma potansiyeli taşıyan sürücüsüz otomobil teknolojisine yönlendirilmiştir. Bu, sermayenin çıkarları ile toplumsal çıkarlar arasındaki ayrışmayı gösterir.

Yapay Zekâ: Sömürü, Altyapı ve İdeoloji

Yapay zekâ (AI) devrimi, kapitalizmin temel yasalarından muaf değildir.

• Yağmacılık ve Altyapı: AI modelleri, insanlığın ortak bilgi birikimini fikri mülkiyet haklarını çiğneyerek "yağmalamakta"dır ve devasa enerji tüketimi ile maden sömürüsü gerektiren fiziksel bir altyapıya dayanmaktadır.

• Emeğin Değersizleşmesi: AI, bazı işleri ortadan kaldırırken, amacı herkes için çalışma süresini azaltmak değil, maliyetleri düşürerek kârı artırmaktır. Yazılımcılar gibi nitelikli emek de dahil olmak üzere emeği değersizleştirme aracı olarak kullanılmaktadır.

• İdeolojik İşlev: "Yapay zekanın dünyayı ele geçirmesi" korkusu, bu alana devasa kamu ve özel yatırımların akmasını sağlamak için sektörün önde gelenleri tarafından körüklenmektedir.

Kapitalist Sınıfın Bunalımlara Tepkileri

Bunalım dönemlerinde kâr oranlarını yeniden tesis etmek için sermaye sınıfı üç temel stratejiye başvurur:

1. Ücret Fonunu Küçültmek: Ücretleri, sosyal hakları ve kamu harcamalarını keserek doğrudan sömürü oranını artırmaya çalışmak. Bu, eksik tüketim sorununu daha da derinleştirir.

2. Hayali Sermayeyi Büyütmek: Reel sektördeki kârlılık düşünce, yüksek getiri arayışıyla finansal spekülasyona yönelmek ve yeni balonlar şişirmek.

3. Uluslararası Sömürüyü Güçlendirmek: Küreselleşme adı altında, IMF ve Dünya Bankası gibi kurumlar aracılığıyla çevre ülkeler üzerinde baskı kurarak pazarlarını ve kaynaklarını merkez kapitalist ülkelerin sermayesine açmak.

Sonuç: Kapitalizmin İçsel Çelişkileri ve "Yeni Evre" Tartışmaları

Sunum, kapitalizmin bunalımlarının, eşitsizliğin ve yoksulluğun sistemdeki hatalardan değil, meta üretimi ve özel mülkiyete dayalı işleyişinin kaçınılmaz sonuçları olduğunun altını çizmektedir. Kapitalizmin "yeni bir evreye girdiği" ve ücretli emek sömürüsünün önemini yitirdiği iddiaları, sermayenin dünya genelinde emekçilerin haklarına ve ücretlerine yönelik aralıksız saldırılarıyla çelişmektedir. Bilgi ve teknoloji üretimi dahi, emek sömürüsüne dayalı bir meta üretimi sürecidir ve bu alandaki emeği de değersizleştirme çabaları sürmektedir. Bu bağlamda, kapitalizmin temel çelişkileri ortadan kalkmamış, aksine finansallaşma ve teknoloji aracılığıyla yeni ve daha karmaşık biçimler almıştır.