Isaak Illich Rubin’in Perspektifinden Marx’ın Emek Değer Teorisi

MAR

1. Giriş: Rubin’in Değer Teorisindeki Metodolojik Devrimi

Isaak Illich Rubin’in teorik müdahalesi, Marksist literatürde değer teorisini teknik bir fiyat hesaplama düzleminden kurtarıp, onu bir toplumsal yapı analizi olarak yeniden inşa eden bir yeniliktir. Rubin, İkinci Enternasyonal'in değer teorisini salt niceliksel bir "fiyat mekanizması" olarak gören dar ufkunu parçalayarak, odağı yeniden "toplumsal form" (social form) sorununa çekmiştir. Rubin’in getirdiği yeni yaklaşımın özü, Marx'ın diyalektiğini "Toplumsal Üretim İlişkileri --> Değer Şekli --> Değer Büyüklüğü" zinciri üzerinden yeniden kurmasında yatar. Rubin'e göre Marx'ın değer teorisi özünde bir fiyat teorisi değil, meta üreticileri arasındaki üretim ilişkilerinin teorisidir. Değer, para ve sermaye gibi kategoriler, üreticiler arasındaki toplumsal ilişkilerin nesnelleşmiş ifadeleridir. Bu nedenle değer teorisinin görevi, fiyatların nasıl oluştuğunu açıklamaktan önce, kapitalist toplumda emeğin neden belirli toplumsal biçimler altında örgütlendiğini ortaya koymaktır. Rubin, üretimin mantıksal ve zamansal olarak değişim süreciyle dolaysızca iç içe geçtiğini; değerin ne sadece üretimde tek başına oluşan ne de sadece piyasada beliren bir şey olduğunu, aksine "özel üreticiler arasındaki dolaylı toplumsal bağın değişim aracılığıyla kazandığı toplumsal biçim" olduğunu gösterir. Rubin, üretim ile değişimin birbirinden kopuk süreçler değil, tek bir toplumsal ilişkinin farklı uğrakları olduğunu ileri sürer. Değer, üretimde harcanan özel emeğin toplumsal karakter kazanmasına dayanan bir toplumsal ilişkidir; bu ilişkinin nesnel geçerliliği ise değişim sürecinde ortaya çıkar. Dolayısıyla değer, üretim ile dolaşımın diyalektik birliği içerisinde anlaşılmalıdır.

Rubin açısından değişim, değeri yaratan süreç değil; üretimde harcanan özel emeğin toplumsal emek olarak geçerlilik kazanmasının zorunlu biçimidir. Değerin toplumsal özü üretim ilişkilerinde temellenirken, bu öz ancak değişim sürecinde nesnel olarak doğrulanır ve görünür hale gelir. Dolayısıyla değer, üretim ile dolaşımın birbirini tamamlayan diyalektik birliğinin ürünüdür.

Bu yaklaşım, değer teorisinin iki temel direğini sarsılmaz bir bütünlükle birbirine bağlar: Birincisi, otonom meta üreticileri arasındaki toplumsal üretim ilişkilerinin varlığını varsayan soyut emeğin maddi bir ifadesi olarak değer şekli teorisidir; ikincisi ise toplumsal emek dağılımı teorisi ve buna bağlı olarak emek üretkenliği düzeyine göre belirlenen değer büyüklüğünün soyut emek miktarına olan bağımlılığıdır. Rubin için bu iki direk, meta üreten kapitalist ekonomide gerçekleştirilen emek dağılımı sürecinin toplumsal şeklini ifade eden tek bir diyalektik sürecin farklı yönleridir. Rubin'e göre değer kategorileri, şeylerin özelliklerini değil, meta üreticileri arasındaki üretim ilişkilerinin aldığı toplumsal biçimleri ifade eder. Bu nedenle Marx'ın değer teorisinin temel konusu metaların kendisi değil, metalar aracılığıyla kurulan toplumsal ilişkilerdir. Bu teorik yapı, bizi kapitalizmin yüzeyindeki fenomenlerin altındaki gizli toplumsal özü keşfetmeye, yani meta fetişizminin deşifre edilmesine yöneltir.

2. Meta Fetişizmi: Toplumsal İlişkilerin Nesneleşmesi

Meta fetişizmi, kapitalist üretim tarzında nesnelerin sahip olduğu iddia edilen mistik bir güç değil, doğrudan doğruya toplumsal ilişkilerin ontolojik bir tersyüz edilme sürecidir. Rubin’e göre, kapitalist ekonomide "insanlar arasındaki üretimin maddileşmesi" süreci, kaçınılmaz olarak "eşyanın kişileştirilmesi" sonucunu doğurur. Rubin burada iki yönlü bir mekanizma tanımlar: Birincisi, insanlar arasındaki toplumsal üretim ilişkilerinin maddileşmesi (ilişkilerin nesneler arası bağıntı gibi görünmesi); ikincisi ise maddi şeylerin kişileşmesi (sermaye veya paranın sanki kendine ait canlı bir iradesi, değer yaratma gücü varmış gibi davranmasıdır). Ayrıca Rubin, meta fetişizminin basit bir zihinsel "yanlış bilinç" veya ideolojik illüzyon olmadığını; piyasa faillerinin günlük pratiklerinden zorunlu olarak türeyen ve nesnel olarak var olan toplumsal bir gerçeklik olduğunu vurgular. Bu nedenle meta fetişizmi yalnızca insanların bilinçlerindeki bir düşünce hatası olarak ortadan kaldırılamaz; çünkü yanılsamanın kaynağı bilinç değil, kapitalist üretim ilişkilerinin nesnel örgütlenişidir. Toplumsal ilişkiler gerçekten de bireylerin karşısına nesnelerin doğal özellikleriymiş gibi çıkar ve bu görünüm kapitalist toplumun işleyişinin zorunlu sonucudur.

Vulgar iktisatçılar, bu nedensellik bağını kavrayamadıkları için meta fetişizminin tutsağı haline gelirler. Onlar, eşyanın toplumsal niteliklerini (değer, para, sermaye vb.), sanki bu nesnelerin doğal-teknik nitelikleriyle "doğrudan birbirine geçen" ve bizzat eşyanın kendisine ait olan nitelikler sanırlar. Bu ontolojik yanılsama, kapitalist ekonominin ufkunu mutlak ve aşılmaz bir doğallık perdesi arkasına gizler. Toplumsal ilişkilerin eşyaya dönüşmesi, maddi üretim ilişkilerinin tarihsel ve toplumsal belirlenmişliklerinden koparılarak bizzat üretim araçlarının ve ürünlerin fıtratına yerleştirilmesine neden olur. Bu durum, kapitalist üretim ilişkilerinin tarihsel özgüllüğünü görünmez kılarak, onu ebedi ve değişmez bir doğa yasası gibi sunar. Oysa Rubin’in gösterdiği üzere, bu fetişist kabuk ancak toplumsal emeğin niteliksel analizine inilerek kırılabilir.

3. Değer Formu Teorisi ve Soyut Emek

Rubin'in yaklaşımında değer büyüklüğünün incelenmesi, ancak değerin toplumsal biçiminin çözümlenmesinden sonra mümkündür. Çünkü hangi emeğin değer yaratan emek olduğu açıklanmadan, bu değerin niceliğinin hangi ölçüte göre belirlendiği de açıklanamaz. Bu nedenle Marx'ın analizinde değer formu, mantıksal olarak değer büyüklüğünden önce gelir.

Bununla birlikte Rubin'e göre soyut emek yalnızca fiilî değişim anında ortaya çıkan bir sonuç değildir. Meta üretiminin egemen olduğu kapitalist toplumda üretim, en başından itibaren değişim amacıyla örgütlendiği için soyut emek üretimin toplumsal karakterini belirleyen tarihsel bir ilişkidir. Değişim ise bu ilişkinin toplumsal olarak doğrulandığı zorunlu biçimdir. Başka bir ifadeyle, özel emek ancak değişim aracılığıyla toplumsal olarak doğrulandığında (social validation) toplumun toplam emeğinin bir parçası haline gelir ve değer yaratan emek niteliği kazanır.

Rubin’in önceliği, değerin niceliksel büyüklüğünden önce değerin niteliksel ve toplumsal yönünün saptanmasıdır. Marx, değeri "belirli bir toplumsal emek şekline bağlı emek ürününün toplumsal şekli" olarak tanımlarken, aslında emeğin kapitalist toplumda büründüğü tarihsel formun altını çizmiştir. Burada kilit kavram "soyut emek"tir. Rubin, soyut emeğin asla insani kas ve sinir harcaması anlamında "fizyolojik/biyolojik" bir kavram olarak okunamayacağını kesin bir dille belirtir. Soyut emek, ampirik bir fizyolojik gerçeklik değil; bağımsız ve özel olarak yürütülen somut emeklerin, piyasadaki eşdeğerlik ve değişim ilişkileri aracılığıyla toplumsal olarak eşitlenmesi sonucunda "soyutlaştırılan" tarihsel bir kategoridir. Soyut emek, yalnızca düşüncede yapılan zihinsel bir soyutlama değildir. Rubin'e göre bu, meta üretiminin günlük işleyişi içerisinde piyasa tarafından fiilen gerçekleştirilen gerçek (real) bir toplumsal soyutlamadır. Birbirinden bağımsız somut emekler, değişim ilişkileri aracılığıyla toplumsal olarak birbirine eşitlenir ve bu eşitlenme süreci içerisinde soyut emek olarak geçerlilik kazanırlar. Bu süreç, kapitalizmin temel gerilimlerinde "Özel Emek" ile "Toplumsal Emek" arasındaki kopuşun, emeğin değer formuna girmesiyle aşılma biçimidir.

Aşağıdaki tablo, Rubin'in Marx okumasındaki somut ve soyut emek ayrımının tarihsel ve toplumsal koordinatlarını göstermektedir:

Özellik	Somut Emek	Soyut Emek
Niteliği	Maddi üretimin teknik-fiziksel yönüdür.	Değerin toplumsal şeklini belirleyen özdür.
İşlevi	Eşyanın kullanım değerini ve fiziksel formunu yaratır.	Üreticiler arası toplumsal ilişkilerin maddi ifadesidir.
Tarihsel Karakter	Genel bir doğa yasasıdır; her toplumda mevcuttur.	Meta üretimine özgü, tarihsel olarak belirlenmiş bir formdur. Fizyolojik değil, toplumsal-tarihseldir.
İlişkisel Boyut	Emeğin nesneye (doğaya) uygulanmasıdır.	Emeğin toplumsal bir "eşdeğerlik" kazanmasıdır. Özel emeğin toplumsal emeğe dönüşümüdür.

4. Toplumsal Emek Dağılımı ve Değer Büyüklüğü

Değer teorisi, meta üretiminin anarşik yapısı içerisinde toplumsal emeğin dağılımını düzenleyen temel mekanizmadır. Kapitalist bir ekonomide, merkezi bir planlama olmaksızın emeğin farklı üretim dalları arasında nasıl dağıtılacağı sorunu, değer yasası aracılığıyla çözülür. Bu noktada emek üretkenliği ile değer büyüklüğü arasındaki ilişki kritik önemdedir: Değer büyüklüğü, o üretim dalındaki emek üretkenliği düzeyine bağlı olan soyut emek miktarına doğrudan bağımlıdır.

Bu nedenle değer büyüklüğünü belirleyen unsur, bireysel üreticinin fiilen harcadığı emek süresi değil; mevcut üretim koşulları altında ortalama beceri ve yoğunluk düzeyiyle harcanması toplumsal olarak gerekli kabul edilen emek zamanıdır. Bireysel emek ancak bu toplumsal ölçüye uyduğu ölçüde değer yaratıcı nitelik kazanır. Üretkenlik arttıkça aynı kullanım değerini üretmek için gerekli toplumsal emek zamanı azalır ve buna bağlı olarak metanın değeri de düşer.

Rubin bu noktada değer yasasının dinamik ve düzenleyici (regülatör) işlevini öne çıkarır. Piyasadaki fiyatların sürekli olarak değerden sapması (fluctuations), sistemin bir aksaklığı değil; aksine toplumsal emeği bir sektörden çekip diğer sektöre yönlendiren yegâne canlı mekanizmadır. Değer büyüklüğündeki niceliksel değişimler (üretkenlik artışı veya düşüşü), fetişist piyasa mekanizması üzerinden üreticilere hangi alana ne kadar toplumsal emek tahsis etmeleri gerektiğini dikte eden dinamik bir denge arayışıdır. Bu süreçte değer, yalnızca bir muhasebe birimi değil, toplumsal bir düzenleyici rol üstlenir. Emeğin niteliksel (toplumsal) yönü, yani emeğin değer formuna girmesi, niceliksel hesaplamaların (fiyat ve miktar dağılımı) zorunlu zeminini oluşturur.

5. Para: Değer Formunun Zorunlu Gelişimi

Rubin açısından para, değerin sonradan eklenmiş teknik bir değişim aracı değil, değer formunun zorunlu gelişimidir. Meta üreticileri arasındaki toplumsal ilişkinin genel ve evrensel ifadesi ancak genel eşdeğer biçimini alan para aracılığıyla kurulabilir. Bu nedenle para teorisi, değer teorisinin tamamlayıcı bir bölümü değil, onun mantıksal devamıdır. Değer formunun gelişimi zorunlu olarak para biçimine ulaştığı için, para kapitalist toplumdaki toplumsal emek ilişkilerinin en gelişmiş nesnel ifadesidir. Bu nedenle para, metaların dışsal olarak üzerine eklenen bir araç değil, değer ilişkisinin zorunlu görünüş biçimidir.

6. Vulgar İktisadın Eleştirisi: Doğal ile Toplumsalın Karıştırılması

Vulgar iktisadın temel sefaleti, üretim sürecinin toplumsal formunu kavramaktan aciz olması ve sadece teknik-maddi unsurlara odaklanmasıdır. Rubin, bu yaklaşımın neden olduğu teorik körlüğü, toplumsal ile doğal olanın birbirine karıştırılması olarak tanımlar. Rubin, Klasik İktisat (özellikle David Ricardo) ile Vulgar İktisat arasına net bir çizgi çeker: Ricardo, değerin niceliğini emeğe bağlayarak büyük bir adım atmış, ancak değerin neden "emek ürünü" olarak değil de bir "nesnenin toplumsal biçimi" (para/değer şekli) olarak belirmek zorunda kaldığını sorgulamamıştır. Vulgar iktisatçılar ise Ricardo'nun bu niteliksel eksikliğini radikalleştirerek, değer ve sermaye gibi toplumsal biçimleri tamamen ortadan kaldırmış ve bunları nesnelerin fiziksel-teknik özelliklerine (fayda, nadirlik, üretim aracının fiziksel varlığı) indirgemişlerdir.

Vulgar iktisadın temel yanılgıları şu şekilde özetlenebilir:

1. Toplumsal Kategorilerin Ontolojik Doğallaştırılması: Değer, para ve sermaye gibi tamamen toplumsal ilişkilerin ürünü olan formların, bizzat nesnelerin (sermaye mallarının, altının vb.) doğal-teknik niteliklerinden kaynaklandığının varsayılması.
2. Tarihsel Belirlenmişliğin Tasfiyesi: Maddi üretim ilişkilerinin, kendilerini var eden özgül tarihi ve toplumsal koşullardan koparılarak mutlaklaştırılması; böylece "üretimin bir unsurunun, belli bir toplumsal şekille harmanlanmış ve temsil edilmiş" olduğunun reddedilmesi.
3. İlişkisel Olmayan Şeyleşmiş Bakış: Toplumsal ilişkilerin eşyaya dönüşmesi (reifikasyon) sürecini, maddi üretim ilişkilerinin tarihi belirlenişleriyle doğrudan birleştirerek, toplumsal olanı teknik bir zorunluluk olarak sunmaları.

7. Sonuç: Değer Teorisinin Toplumsal Düzenleyici Rolü

Isaak Illich Rubin’in Marx okuması, değer teorisini dar bir fiyat teorisi olmaktan çıkarıp, kapitalist toplumun anatomisini çıkaran devasa bir sosyolojik ve ekonomik senteze dönüştürür. Değer, meta üreten bir sistemde toplumsal emeğin dağılımını ve toplumsal iş bölümünü yöneten zorunlu toplumsal formdur. Bu analiz, ekonomik gerçekliğin ancak niceliksel verilerin ötesindeki niteliksel ilişkiler kavrandığında anlaşılabileceğini kanıtlar. Kapitalist üretimin amacı kullanım değerlerinin üretilmesi değil, değerin ve artı-değerin gerçekleştirilmesidir. Kullanım değerleri bu süreçte zorunlu olmakla birlikte, sermayenin kendini genişletme hareketinin taşıyıcılarıdır. Bu nedenle değer teorisi yalnızca metaların değişimini açıklayan bir teori değil, kapitalist üretim tarzının hareket yasalarını çözümleyen temel teorik çerçevedir. Meta fetişizminin ve reifikasyonun (toplumsal ilişkilerin eşyaya dönüşmesi) deşifre edilmesi, kapitalist üretim tarzının tarihsel sınırlarını ve geçiciliğini kavramak için elzemdir. Son tahlilde, toplumsal ilişkilerin eşyaya dönüşme sürecinin kavranması, ekonomik gerçekliği bir "nesneler dünyası" değil, "insani ilişkiler sistemi" olarak okumanın tek yoludur. Rubin'in katkısı, Marx'ın değer teorisini yalnızca emek zamanının niceliksel ölçümü olarak değil, kapitalist toplumun özgül üretim ilişkilerini çözümleyen tarihsel ve toplumsal bir teori olarak yeniden kurmuş olmasıdır. Ona göre, Marx'ın değer teorisini emek zamanının niceliksel ölçümüne indirgemek değil, meta üreticileri arasındaki toplumsal üretim ilişkilerinin tarihsel biçimlerini açıklayan bir toplumsal form teorisi olarak okumak gerekir.