ÖZNE-NESNE DİYALEKTİĞİ

Mahmut Boyuneğmez

1. Giriş: Özne-Nesne Diyalektiğinde Epistemolojik Temel

Özne ile nesne arasındaki ilişkide ideal/ideolojik olanlar, pasif bir ayna yansıması ya da saf zihinsel bir kurgu değildir. Gerçekliğin kavranması, nesnel dünyanın özneden bağımsız varlığını kabul etmekle başlar. İnsan, gerçekliği yoktan kuran veya yalnızca kendi zihinsel kategorilerinden ibaret bir dünyada yaşayan bir özne değildir; kendisi de doğal ve toplumsal gerçekliğin içerisinde yer alan maddi bir varlıktır. Bu nedenle özne ile nesne arasındaki ilişki, birbirinden tamamen kopuk iki kutbun sonradan kurduğu bir ilişki olarak değil, öznenin zaten nesnel gerçekliğin içinde ilişkisel bir ağ içerisinde bulunduğu şeklinde ele alınmalıdır.

Bu nokta, diyalektik materyalizmin basit bir “yansıma” anlayışından ayrıldığı temel noktalardan biridir. İnsan zihni dış dünyayı fotoğraf gibi zihne aktaran pasif bir yüzey değildir. İnsanlar, gerçeklikle pratik ilişkiler içinde bulunur; gözlemler, deneyimler, soyutlar, kavramlaştırır, karşılaştırır, açıklamalar kurar, bunları pratikte sınar ve gerektiğinde değiştirirler. Dolayısıyla bilgiler, öznelerin nesnel gerçeklikle kurduğu tarihsel ve pratik ilişkiler içerisinde üretilir; ancak bu üretim, bilginin nesnesinin öznenin dışında ve ondan bağımsız var olduğu gerçeğini ortadan kaldırmaz.

Hans Heinz Holz'un diyalektik ontolojisinde geliştirdiği Widerspiegelung (yansıtma/yansılama) kavramı bu ilişkiyi açıklamak bakımından özel bir önem taşır. Holz'da “yansıtma”, gerçekliğin zihinde mekanik bir kopyasının oluşması anlamına gelmez. Yansıtma, var olanın kendi ilişkisel yapısı içinde başka bir varlıkta görünür hâle gelmesini ifade eden daha geniş bir ontolojik ilişki modelidir. Holz'un yaklaşımında ayna metaforu, tek başına “dışarıdaki nesnenin içerideki görüntüsü” anlamına indirgenmez; bir şeyin başka bir şeyle ilişkisi içinde belirlenmesini ve görünür hale gelmesini ifade eder. Bu nedenle yansıtma, özne ile nesnenin birbirinden tamamen kopuk iki alan olduğu varsayımını değil, öznenin gerçekliğin içinde ve gerçeklikle ilişkili bir varlık olduğunu ortaya koyar. Holz'un yansıtma teorisinin yorumlarında da bu kavramın basit bir “objektif gerçekliğin zihinde kopyalanması” şeması olarak anlaşılmaması gerektiği özellikle vurgulanmaktadır.

Bu açıdan zihin, gerçekliğin dışında duran ve onu dışarıdan seyreden bir gözlemci değildir. İnsan öznesi, doğanın ve toplumsal ilişkilerin içerisinde bulunan, bu ilişkiler tarafından koşullanan fakat aynı zamanda pratik etkinliği aracılığıyla onları etkileyen bir varlıktır. Böylece özne ile nesne arasında hem bir ayrım hem de bir birlik bulunur: Özne nesnenin aynısı değildir; fakat nesneden bağımsız ve onun dışında da değildir.

Holz'un yaklaşımının önemli sonuçlarından biri burada ortaya çıkar: Gerçekliğin bilgisi, gerçekliğin zihinde bire bir kopyalanması değil, gerçekliğin ilişkilerinin belirli bir perspektiften kavranmasıdır. Bir yansıma, yansıtılan şeyin basit bir çoğaltımı değildir; yansıtanın konumunu da içerir. Bu nedenle bilgi, hem nesnel gerçekliğe dayanır hem de belirli bir öznenin, belirli tarihsel koşullar içerisinde, belirli pratiklerden hareketle gerçekleştirdiği bir kavrayış etkinliğidir. Holz'un düşüncesinde öznenin dünyaya “içeriden” bağlı olması ve zihinsel süreçlerin/bilincin maddi ilişkilerin içerisinde ortaya çıkması bu nedenle önemlidir.

Bu yaklaşım, nesnel gerçekliğin reddine götürmez. Tam tersine, öznenin gerçekliğin içinde bulunması, gerçekliğin öznenin keyfi zihinsel kuruluşundan ibaret olmadığı anlamına gelir. Gerçeklik öznenin zihninden/bilincinden bağımsız olarak vardır; fakat onun belirli yönlerinin kavranması, ancak öznenin gerçeklikle kurduğu tarihsel, toplumsal ve pratik ilişki içerisinde gerçekleşir.

Bu nedenle diyalektik perspektif, yalnızca “her şey ilişkilidir” biçimindeki soyut bir ilke olarak kalamaz. Gerçekliğin belirli ilişkilerini ve mekanizmalarını ortaya çıkarmak için deney, gözlem, karşılaştırma, tümevarım, tümdengelim, istatistik, nicel ve nitel araştırma ve mantıksal akıl yürütme gibi bilimsel araçlardan yararlanmak gerekir. Diyalektik yaklaşım bu araçların karşıtı değildir; onların verilerini tek tek ve yalıtılmış olgular olarak bırakmayıp ilişkileri, karşılıklı belirlenimleri, süreçleri, çelişkileri ve tarihsel hareketleri içerisinde kavramaya çalışır.

Bu nedenle gerçekliğin bilgisi iki yönlü bir hareket içerir: Bir yandan somut gerçeklik araştırılır; diğer yandan araştırmadan elde edilen veriler kavramsal bir bütünlük içinde yeniden kurulup açıklanır. Marx'ın Kapital için kullandığı Forschung ve Darstellung ayrımı bu bakımdan önemlidir: Araştırma, gerçekliğin somut ve tarihsel ilişkilerinin çözümlenmesini; sunum ise bu ilişkilerin kavramsal olarak yeniden kurulmasını ifade eder.

Diyalektik realizm açısından sorun, yalnızca doğru bilgiye sahip olmak değildir. Bilginin gerçeklikle kurduğu ilişkinin niteliği de önemlidir. Gerçekliğin belirli bir kesitine ilişkin bilgi, o gerçeklik kesitindeki ilişkileri kavrama ve pratik müdahale olanaklarını artırdığı ölçüde nesnel dünyayla daha etkin bir ilişki kurulmasını sağlar.

2. İdeolojilerin Realist Teorisi: İdeolojilerin Toplumsal Gerçekliği

“İdeoloji”yi yalnızca “yanlış düşünceler toplamı” olarak tanımlamak, ideolojilerin nasıl ortaya çıktığını ve toplumsal yaşam içerisinde nasıl var olduklarını açıklamak için yeterli değildir. İdeolojiler, insanların toplumsal pratiklerinden bağımsız olarak gökyüzünden inen düşünceler değildir. Aynı şekilde yalnızca bireysel psikolojinin ürünü de değildir.

Toplumsal insan etkinliğinin hem maddi hem de ideal/ideolojik bir boyutu vardır. İnsanlar üretirken, değiş tokuş yaparken, siyasal etkinlikte bulunurken, sanatsal yaratımda bulunurken, iletişim halindeyken ve birbirleriyle ilişki kurarken yalnızca maddi nesneler ve kurumlar üretmezler; aynı zamanda anlamlar, inançlar, değerler, kavramlar, davranış kalıpları ve düşünsel biçimler de üretirler. Bu nedenle ideolojik olan ile maddi olan, toplumsal pratik içerisinde birbirinden tamamen ayrışmış iki dünya değildir.

Bu yaklaşım, ideolojilerin “gerçek olmadığı” şeklindeki basit karşıtlığı da aşmayı sağlar. Örneğin, bir dinsel inancın nesnel gerçeklikteki aşkın nesnesinin var olup olmadığı ayrı bir felsefi ve bilimsel sorundur. Fakat belirli bir toplumda belirli bir Tanrı inancının bulunması, bu inancın insanların davranışlarını, ritüellerini, kurumlarını ve birbirleriyle ilişkilerini etkilediği ölçüde nesnel bir toplumsal olgudur. Aynı şekilde para, devlet, piyasa veya mülkiyet gibi toplumsal biçimlere ilişkin fikirler de yalnızca bireylerin kafalarının içerisindeki imgeler değildir; bunlar toplumsal pratiklerde ve kurumlarda maddi sonuçlar doğuran düşünsel biçimlerdir.

Dolayısıyla ideolojilerin realist teorisi iki soruyu birlikte sormalıdır: İdeolojik fikirler hangi toplumsal ilişkiler içerisinde ortaya çıkmaktadır? Ve ortaya çıkan bu fikirler hangi toplumsal pratikleri yeniden üretmekte veya değiştirmektedir?

Böylece ideoloji teorisi, yalnızca “bu düşünce doğru mu yanlış mı?” sorusuna indirgenmez. Aynı zamanda düşüncenin hangi maddi ve toplumsal ilişkiler içerisinde üretildiğini, nasıl yayıldığını, hangi davranışları örgütlediğini ve hangi ilişkilerin yeniden üretimine katkıda bulunduğunu araştırır.

Marx ve Engels'in Alman İdeolojisi'nde yaptıkları önemli hamle de buradadır. İnsanların fikirlerinin, gerçek yaşam süreçlerinden bağımsız biçimde açıklanamayacağını; bilinç ile gerçek yaşam süreci arasındaki ilişkinin tersine çevrilmesinin ideolojik yanılsamanın temel biçimlerinden biri olduğunu ileri sürerler. “Camera obscura” benzetmesi de bu tersine çevrilmiş görünümü açıklamak için kullanılır.

Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır: İdeolojilerin gerçekliği tersine çevirmesi, bütün ideolojik fikirlerin basitçe “uydurma” olduğu anlamına gelmez. İdeolojik biçimler çoğu zaman gerçek toplumsal ilişkilerden doğar; fakat bu ilişkileri parçalı, tersine çevrilmiş, doğallaştırılmış veya görünüş ile öz arasındaki ayrımı ortadan kaldıran biçimlerde temsil ederler. Bu nedenle ideoloji eleştirisi, yalnızca yanlış fikri düzeltmekten ibaret değildir; o fikri üreten toplumsal ilişkilerin açıklanmasını da gerektirir.

3. İdeoloji, Gerçeklik ve Yabancılaşma

Bir toplumsal ilişkinin insanlar tarafından kavranması ile o ilişkinin gerçek yapısı arasında fark bulunabilir. İnsanlar çoğu zaman kendi etkinliklerinin ortaya çıkardığı toplumsal sonuçlarla doğrudan karşılaşırlar; fakat bu sonuçların altında yatan ilişkileri hemen göremezler.

Kapitalist toplumda bunun klasik örneği meta ilişkisidir. İnsanların birbirleriyle kurduğu toplumsal üretim ilişkileri, metaların birbirleriyle ilişkisi biçiminde görünür. Para, yalnızca insanların toplumsal olarak oluşturduğu bir ilişki biçimi olmaktan çıkıp toplumsal yaşamı yöneten bağımsız bir güç gibi görünmeye başlar. Piyasa da insanların tarihsel olarak oluşturduğu toplumsal ilişkiler alanı olmaktan ziyade, insanların üzerinde ve dışında işleyen doğal bir mekanizma gibi algılanır.

Buradaki sorun, insanların hiçbir gerçekliği görmemesi değildir. Tam tersine, insanlar gerçek toplumsal süreçlerle her gün karşılaşmaktadır. Sorun, gerçekliğin görünüş biçimi ile onun ilişkisel yapısı arasındaki farkın kavranamamasıdır.

Bu nedenle klasik anlamıyla ideolojiler, gerçekliğin bütünüyle yokluğu değil; gerçekliğin belirli toplumsal ilişkiler içerisinde belirli bir görünüş biçimine bürünmesidir.

Bu yaklaşım, Marx'ın “camera obscura” metaforuyla da ilişkilendirilebilir. Marx ve Engels'e göre insanların fikirleri, onların gerçek yaşam süreçlerinden hareketle açıklanmalıdır; fikirleri başlangıç noktası yapıp gerçek insanlara ve onların yaşam koşullarına ulaşmaya çalışmak yerine, gerçek yaşam sürecinden hareketle fikirlerin oluşumunu açıklamak gerekir.

Dolayısıyla ideoloji eleştirisinin hareket noktası:

“İnsanlar neden böyle düşünüyor?” sorusundan ibaret değildir. Bunun yanında: “Bu düşünme biçimini üreten toplumsal ilişki nedir?” “Bu ilişkinin görünüş biçimi neden böyle bir düşünce yaratıyor?” ve “Bu düşünce hangi pratikleri yeniden üretiyor?” soruları da sorulmalıdır.

İdeolojik bilinç biçimleri ile yabancılaşmış toplumsal ilişkiler birbirini besler. İnsanların doğadaki süreçlerle ilişkileri ve toplumdaki ilişkileri yabancılaşmış formlarıyla görünüm kazandıklarında, çeşitli bilişsel ve psikolojik düzeneklerle ideolojik bilinç biçimlerinin oluşumuna yol açarlar. Bu ideolojik biçimlenmeler de insanların denetimleri altında olmayan/yabancılaşmış toplumsal ilişkilerin yeniden üretiminde rol alırlar.

4. Realist Bilinç ve Gerçeklik Kesiti Üzerinde Artan Denetim

Diyalektik-realist yaklaşım, gerçekliğin bütününün tek seferde ve mutlak biçimde kavrandığını iddia etmez. İnsan bilgisi tarihsel, sınırlı ve gelişebilir niteliktedir. Bir gerçeklik alanının bilimsel olarak kavranması, o alanın bütün ayrıntılarının bir anda bilinmesi anlamına gelmez.

Burada önemli olan, belirli bir gerçeklik kesiti içerisindeki ilişkilerin, düzenliliklerin ve nedensel mekanizmaların giderek daha fazla açıklanabilir hale gelmesidir.

Bir gerçeklik alanı üzerinde bilimsel araştırma geliştikçe, o alandaki süreçler yalnızca gözlemlenen olaylar olmaktan çıkar; ilişkileri ve mekanizmaları kavranabilir hale gelir. Bu kavrayış da öngörü ve müdahale olanaklarını genişletir.

Bu anlamda bilimsel bilgi ile pratik hâkimiyet arasında diyalektik bir ilişki bulunur: Gerçekliği araştırma → ilişkileri kavrama → açıklama → öngörü → pratik müdahale → yeni deneyim → teorinin sınanması ve geliştirilmesi.

Dolayısıyla realist teoriler, gerçekliği yalnızca “seyretmek” için oluşturulmaz. Gerçekliğin belirli bir alanının nasıl işlediğini kavramak, o alanda bilinçli müdahale olanaklarını artırır. Burada “hâkimiyet” kavramı, gerçekliğin sınırsız ve mutlak biçimde kontrol edilmesi anlamında anlaşılmamalıdır. Söz konusu olan, belirli ilişkiler ve süreçler üzerinde artan bilgi, öngörü ve müdahale kapasitesidir.

Bu nokta, ideolojilerin realist teorisinin temel iddiasını oluşturur: Bir gerçeklik alanı hakkında onun ilişkileri ve işleyiş mekanizmalarına ilişkin bilimsel/realist soyutlamalar geliştirildikçe, o alan daha fazla denetlenebilir ve dönüştürülebilir hale gelir ve o alan üzerinde öngörü ile bilinçli müdahale olanakları genişler.

5. Diyalektik-Realist Bilincin Oluşumu

Diyalektik-realist bilinç, yalnızca çok sayıda veri toplamakla oluşmaz. Aynı şekilde yalnızca diyalektik kategorileri ve örüntüleri bilmek de yeterli değildir.

İki unsurun birleşmesi gerekir: Birincisi, gerçekliğin ampirik olarak araştırılmasıdır. İkincisi, elde edilen verilerin ilişkisel, tarihsel ve bütünsel bir kavramsal çerçeve içerisinde açıklanmasıdır.

Bu nedenle diyalektik yaklaşım, bilimsel yöntem(ler)in alternatifi değildir. Deneyi, gözlemi, istatistiği, nicel ve nitel araştırmayı veya mantıksal çıkarımı reddetmez. Aksine bunları, gerçekliğin parçalarını yalıtılmış biçimde ele almak yerine, parçalar arasındaki ilişkileri, karşılıklı belirlenimleri ve süreçleri kavramaya yönelik daha geniş bir teorik çerçeve içerisinde kullanır.

Örneğin, yalnızca ücretlerin yıllar içerisinde nasıl değiştiğini ölçmek bir ampirik araştırmadır. Fakat ücret değişimini emek verimliliği, sınıf ilişkileri, sermaye birikimi, işsizlik, teknolojik değişim, devlet politikaları ve sermaye-emek mücadelesiyle ilişkilendirerek açıklamak (diyalektiği bir yönelim olarak kullanarak), veriyi daha geniş bir ilişkiler sistemi içerisinde kavramaya yönelik diyalektik bir soyutlamadır.

Böylece diyalektik yaklaşım ile ampirik bilim arasında sahte bir karşıtlık kurmak yerine, onların farklı düzeylerdeki işlevleri belirlenebilir.

6. Metafizik İdeolojik Bilinç Biçimlerinin Oluşumu

Metafizik ideolojiler ve gerçekliği tersine çeviren bilinç biçimleri, gerçekliğin ilişkisel ve tarihsel karakterinin görünmez hâle gelmesine katkıda bulunur. Ancak bunların oluşumunu tek başına bireysel psikolojiyle açıklamak doğru değildir.

İdeolojik biçimler öncelikle insanların içerisinde yaşadığı toplumsal ilişkiler, pratikler ve kurumlar içerisinde üretilir. İnsanların toplumsal konumları, çıkarları, deneyimleri, günlük pratikleri ve içerisinde bulundukları ilişkiler (bunlara totalde “habitusları” diyoruz), hangi düşünce biçimlerinin ortaya çıkabileceğini ve hangi düşüncelerin yeniden üretileceğini etkiler. Bu toplumsal temel üzerinde metafizik ideolojilerin oluşumunda psikolojik-bilişsel süreçler rol oynar.

Bu ilişkiler kabaca şöyle bir oluşum dizisi içerisinde düşünülebilir: Toplumsal ilişkiler → günlük deneyimler ve pratikler → ideolojik anlamlandırmalar → psikolojik işleme ve savunma süreçleri → ideolojik biçimlerin pekişmesi ve yeniden üretimi.

Fakat bu zincir tek yönlü değildir. Bir kez oluşan ideolojik biçimler, insanların davranışlarını, beklentilerini, tercihlerini ve toplumsal pratiklerini etkiler. Böylece ideolojiler kendilerini üreten toplumsal ilişkilerin yeniden üretimine katkıda bulunabilir.

Bu karşılıklı ilişki, ideolojilerin yalnızca “yanlış fikir” değil, aynı zamanda toplumsal pratiğin ideal/ideolojik bir boyutu olduğunu göstermektedir.

7. Psikolojik Savunma Mekanizmaları ve İdeolojiler

Psikolojik savunma mekanizmaları, klasik psikanalitik gelenekte kaygı ve içsel çatışmalarla başa çıkmaya yönelik süreçler olarak tanımlanmıştır. Güncel psikoloji literatüründe de “savunma mekanizması” kavramı, kişinin tehdit edici duygular veya çatışmalarla başa çıkma biçimlerini açıklamak için kullanılmaktadır; rasyonalizasyon ve karşıt tepki kurma bunlar arasında sayılır.

Ancak psikolojik savunma mekanizmalarını doğrudan ideolojilerin kök nedeni olarak görmek doğru değildir. Daha uygun yaklaşım, bunları metafizik ve pragmatik ideolojilerin oluşumunda, ideolojik biçimlerin bireysel düzeyde içselleştirilmesinde, sürekliliklerinin oluşmasında veya pekiştirilmelerinde rol alan düzenekler olarak değerlendirmektir.

Örneğin bir birey, içerisinde bulunduğu toplumsal koşullarla ilgili güçlü bir çelişki yaşadığında, bu çelişkiyi çözmek yerine onu psikolojik olarak katlanılabilir hale getiren açıklamalara yönelebilir. Böylece toplumsal bir sorunun nedenlerini araştırmak yerine, sorunun kaçınılmaz, doğal veya kişinin kendi kaderinin bir sonucu olduğuna inanmak psikolojik gerilimi azaltabilir. Psikolojik süreçler ile toplumsal ideolojiler birbirini beslemektedir.[1]

i. Fetişleştirme

Fetişleştirme, toplumsal ilişkilerin onları taşıyan insanlardan bağımsız nesnel güçler biçiminde görünmesiyle ilgilidir. Marx'ın meta fetişizmi çözümlemesinde insanlar arasındaki belirli toplumsal ilişkilerin şeyler arasındaki ilişkiler biçiminde görünmesi bunun klasik örneğidir.

Para, piyasa veya sermaye bu nedenle yalnızca ekonomik araçlar olarak değil, insan iradesinin üzerinde ve dışında işleyen güçler gibi algılanabilir. Liberalizmde bu algı sistemleştirilir.

Burada ideolojik görünüşün gücü, insanların gerçek toplumsal ilişkiler içerisinde gerçekten bu güçlerle karşılaşmalarından kaynaklanır. Dolayısıyla fetişleştirme basit bir hayal değildir; gerçek toplumsal ilişkilerin belirli bir görünüş biçimidir.

ii. Ters Çevirme: Camera Obscura

İdeolojik ters çevirme, gerçek yaşam süreçlerinden doğan düşüncelerin bu yaşam süreçlerinin nedeniymiş gibi görünmesi biçiminde ortaya çıkabilir.

Marx ve Engels'in Alman İdeolojisi'ndeki camera obscura benzetmesi, insanların ve koşullarının ideolojide “baş aşağı” görünmesini, bu görünümün de gerçek yaşam süreçlerinden hareketle açıklanması gerektiğini ifade eder.

Böylece örneğin, belirli bir mülkiyet düzeninin tarihsel ve toplumsal koşulları açıklanmak yerine, mülkiyet hakkı “insanın doğal hakkı” olarak kabul edilebilmektedir. Liberal ideolojide durum budur. Tarihsel bir ilişki, kendi tarihsel koşullarından koparılarak evrensel ve değişmez bir ilke gibi görünmeye başlar.

iii. Doğallaştırma

Doğallaştırma, tarihsel olarak ortaya çıkmış toplumsal ilişkilerin doğanın değişmez özellikleriymiş gibi sunulmasıdır.

Sınıflı toplumların belirli biçimleri, ücretli emek, özel mülkiyet veya rekabet gibi tarihsel ilişkiler “insan doğası böyledir” şeklinde açıklanabilir. Bu durumda tarihsel olan doğal, değişebilir olan değişmez ve toplumsal olan biyolojik veya doğa yasası niteliğinde gösterilir.

iv. Ebedileştirme

Doğallaştırmayla bağlantılı olarak tarihsel bir toplumsal biçim, bütün toplumların zorunlu ve kalıcı biçimiymiş gibi sunulabilir. Böylece “şimdi” ile “her zaman” arasındaki fark silinir.

Kapitalist üretim biçiminin belirli tarihsel koşullar içerisinde ortaya çıkmış olması, bu üretim biçiminin insan toplumunun başlangıcından beri var olduğu veya gelecekte de zorunlu olarak varlığını sürdüreceği düşüncesine dönüştürülebilir. Ebedileştirme, böylece tarihsel olanı tarihsizleştirir.

v. Rasyonalizasyon

Rasyonalizasyon, mevcut davranış, tercih veya konumun daha kabul edilebilir ve mantıklı görünmesini sağlayan gerekçelerin oluşturulması biçiminde işler. Psikolojik literatürde rasyonalizasyon, davranış veya tutumların görünüşte mantıklı gerekçelerle açıklanması şeklinde ele alınmaktadır.

Toplumsal düzeyde bunun ideolojik bir biçim alması mümkündür. Örneğin, bir toplumsal eşitsizlik, tarihsel ve yapısal nedenleri yerine “hak eden kazanır” gibi bireyselleştirici bir açıklamayla meşrulaştırılabilir.

Burada rasyonalizasyonla ideolojik meşrulaştırma yapılmaktadır. Sonuçta toplumsal olarak üretilen anlamlandırma oluşmaktadır.

vi. Karşıt Tepki Kurma

Karşıt tepki kurma, psikolojik literatürde kişinin kabul edilmesi güç bir dürtü veya duygunun karşıtı olan tutumu aşırı biçimde benimsemesiyle açıklanan bir savunma mekanizmasıdır.

Toplumsal ve ideolojik düzeyde ise belirli çelişkilerin tersinden ifade edilmesi görülebilir. Ancak her aşırı ahlaki veya uç siyasal tutumun altında mutlaka karşıt tepki bulunduğu varsayılamaz. Bu nedenle karşıt tepki kurma, ideolojilerin analizinde her zaman geçerli kesin bir açıklama değil, belirli somut bireysel durumlarda metafizik ideolojilerin oluşumunu açıklarken kullanılabilecek yardımcı bir kavram olarak ele alınmalıdır.

8. Metafizik ve Pragmatik İdeolojilerin Toplumsal İşlevi: Katlanma, Meşrulaştırma ve Yeniden Üretim

Metafizik ideolojik bilinç biçimlerinin toplumsal işlevi yalnızca bireye psikolojik rahatlama sağlamak değildir.

Daha geniş toplumsal düzeyde ideolojiler:

• Mevcut ilişkileri doğal gösterebilir,
• Tarihsel ilişkileri değişmez gibi sunabilir,
• Toplumsal eşitsizlikleri meşrulaştırabilir,
• Bireysel sorunları yapısal sorunlardan koparabilir,
• Belirli kurumların sorgulanmasını zorlaştırabilir,
• İnsanların mevcut toplumsal düzen içerisinde kendilerine biçilen konumları anlamlandırmalarını sağlayabilir.

Bu nedenle ideolojilerin işlevini yalnızca “yanlış bilinç” olarak tanımlamak yetersizdir. Bir ideoloji, insanların gerçeklikle ilişkisini tamamen koparmadan da mevcut toplumsal ilişkilerin yeniden üretimine hizmet edebilir. Hatta ideolojik biçimlerin etkili olmasının önemli nedenlerinden biri, gerçek toplumsal deneyimlerden hareket etmeleri ve bu deneyimleri belirli bir biçimde anlamlandırmalarıdır.

Örneğin, ücretli emek ilişkisi içerisinde çalışan insan gerçekten ücret almaktadır ve bu ücretle yaşamını sürdürmektedir. Burada gerçek bir ekonomik ilişki vardır. Ancak bu ilişkinin tarihsel ve sınıfsal niteliği görünmez hale geldiğinde, ücret ilişkisi yalnızca emek ile emeğin karşılığı arasındaki adil ve eşdeğer bir değişim ilişkisi gibi görünebilir.

Dolayısıyla ideolojiler gerçekliği tamamen ortadan kaldırmaz; gerçekliğin belirli bir görünüşünü mutlaklaştırabilir. Bu ayrım önemlidir.

9. Realist İdeolojiler ile Metafizik İdeolojiler Arasındaki Fark

“Realist ideoloji” kavramını açıklığa kavuşturalım. Realist ideoloji, bütün gerçekliği eksiksiz biçimde kavramış ve artık yanılma ihtimali olmayan bir bilinç biçimi değildir. Burada “realist ideoloji” ile, kendisini mutlak ve değişmez bir hakikat olarak sunan bir dogmalar toplamını değil, gerçekliğe ilişkin iddialarını ampirik ve teorik olarak sınamaya açık tutan bilinç biçimlerini kastediyoruz.

Realist olan, belirli bir gerçeklik alanını:

• Gerçek ilişkilerinden hareketle,
• Ampirik araştırmaya dayanarak,
• Tarihsel bağlamı içerisinde,
• Karşılıklı belirlenimleri dikkate alarak,
• Görünüş ile öz arasındaki ayrımı gözeterek,
• Kavramları pratikte sınayarak açıklama çabasıdır.

Ancak realist ideolojiler de dogmatikleşebilir. Bir kez oluşturulmuş bilimsel açıklamaların mutlak ve değişmez doğrular olarak kabul edilmesi, yeni kanıtların reddedilmesi veya teorinin gerçeklikten bağımsız biçimde korunmaya çalışılması, realist teorinin kendisini bir dogmatizme dönüştürebilir.

Realist ve bilimsel tutumun ayırt edici özelliği yanılmazlık değil, gerçeklikle sürekli sınanabilir ilişki içinde olmasıdır. Bu nedenle diyalektik-realist ideolojiler: Veri → teori → pratik → sonuç → eleştiri → yeni veri → geliştirilmiş teori hareketi içerisinde ilerler.

Realist ideolojiler, incelenen gerçeklik kesitine müdahale edip onu kısmen de olsa denetim altına almayı, onu pratik olarak dönüştürebilmeyi ve böylece insanların üretici yetenek ve kapasitesinde bir ilerleme oluşturmayı sağlarlar. Bilimsel düşünceler ve teoriler, günlük pratiklerde problem çözücü rasyonel kararlar, toplumsal dinamikleri kavrama ve dönüştürmede Marksist kavrayış, realist “ideolojiler”e örnektir.  

10. Diyalektik Yönelim ve Praksis

Diyalektik realizmin nihai ölçütü yalnızca doğru betimleme değildir. İnsan, gerçekliği kavrarken aynı zamanda onun içerisinde etkinlik gösterir. Marx'ın Feuerbach üzerine ünlü tezinde vurguladığı gibi sorun, yalnızca dünyanın farklı biçimlerde yorumlanması değil, onun değiştirilmesidir.

Ancak “değiştirmek” gerçekliğin nesnel koşullarını dikkate almadan öznel iradeyle dünyayı yeniden kurmak anlamına gelmez. Tam tersine, dünyayı değiştirebilmek için onun nasıl işlediğini bilmek gerekir.

Bu nedenle teori ile pratik arasında karşılıklı bir ilişki vardır: Gerçeklik → araştırma → teori → pratik → gerçeklikte değişim → yeni deneyim → teorinin yeniden sınanması. Bu döngüde teori pratiğe rehberlik ederken pratik de teorinin yeterliliğini sınar.

Holz'un diyalektik yaklaşımının önemli bir sonucu burada ortaya çıkar. Yansıtma yalnızca dünyanın bilinçte görünmesi olarak kalmamalıdır; insanın dünyayla kurduğu etkin ilişkiyi de hesaba katmalıdır. Holz'un yansıtma üzerine çalışmalarında, yansıtma teorisinin salt “varlık ile bilinç” ilişkisiyle sınırlı bırakılmaması ve insanın dünyayı değiştiren pratiğinin de hesaba katılması gerektiği yönünde bir saptama açıkça ortaya konmaktadır.

Bu nedenle diyalektik materyalizm açısından bilinç, gerçekliğin pasif bir görüntüsü değil, gerçekliğin içerisindeki maddi-toplumsal ilişkilerle etkileşim halinde bulunan bir etkinlik biçimidir.

11. Gerçekliği Kavramak ve Dönüştürmek

Gerçekliği kavramak ile gerçekliği değiştirmek arasında doğrudan ama mekanik olmayan bir ilişki vardır.

Gerçekliği bilmek, tek başına onu değiştirmez. Bilgi, toplumsal pratik içerisinde örgütlenmediği sürece dönüşüm yaratmayabilir. Buna karşılık gerçekliği yeterince kavramadan gerçekleştirilen pratik müdahaleler de beklenmeyen sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle gerçekliğin dönüştürülmesi için: Bilgi + örgütlü pratik + deneyim + eleştiri + yeniden bilgi üretimi gibi birbirini besleyen süreçlerin birliği gerekir.

Diyalektik burada, gerçekliğin hareketini kavrayarak pratik müdahaleyi mümkün kılan bir düşünsel yönelimdir.

12. Diyalektik-Realist Yönelim

Düşünce tarihi ve günlük hayat, insanların gerçeklikle kurduğu ilişkinin farklı biçimlerine sahne olmaktadır. Bir yanda gerçekliği araştırmaya, ilişkilerini ve hareket yasalarını kavramaya çalışan realist-bilimsel yaklaşım/yönelim; diğer yanda gerçekliğin tarihsel ve ilişkisel niteliğini görünmez hale getiren, onu doğallaştıran, ebedileştiren veya tersine çeviren metafizik ideolojik biçimler bulunur.

Ancak bu ayrım, insanları basitçe “gerçeği bilenler” ve “yanılanlar” şeklinde ikiye bölmek anlamına gelmez. İdeolojik biçimler gerçek toplumsal ilişkiler içerisinde ortaya çıkar. İnsanlar gerçek toplumsal koşullarını yaşarken aynı zamanda bu koşulları belirli düşünsel biçimler içerisinde anlamlandırırlar. Bu nedenle ideolojilerin realist teorisi, yalnızca yanlış düşünceleri teşhir etmekle yetinmez; bu düşünceleri üreten toplumsal ilişkileri, pratikleri ve tarihsel koşulları da araştırır.

Fetişleştirme, doğallaştırma, ebedileştirme, ters çevirme ve rasyonalizasyon gibi mekanizmalar, gerçek toplumsal ilişkilerin belirli görünüş biçimlerinin kalıcılaşmasına ve yeniden üretilmesine katkıda bulunur. Psikolojik mekanizmalar bireylerin kaygı, çatışma veya tehdit deneyimleri karşısında belirli düşünsel biçimlere tutunmalarını açıklar. Metafizik ideolojilerin günlük hayat içerisinde oluşması ve yeniden üretiminde psikolojik düzenekler önemlidir. Fakat ideolojiler tümüyle psikolojik süreçlere indirgenemez; onların toplumsal kökenleri ve işlevleri de ayrıca açıklanmalıdır.

Diyalektik yaklaşım ya da ufuk ise bilimin karşıtı değildir. Deney, gözlem, istatistik, karşılaştırma, nicel ve nitel araştırma ve mantıksal akıl yürütme gibi bilimsel araçları dışlamaz. Aksine, bu araçlarla elde edilen verileri tarihsel ve ilişkisel bir bütünlük içerisinde kavramayı sağlar. Böylece tek tek olguların ötesine geçerek onların birbirleriyle ilişkilerini, karşılıklı belirlenimlerini, çelişkilerini ve hareketlerini açıklamaya yöneliriz. Gerçekliğin bilimsel yöntemsel araçlarla ve diyalektik bir ufukla değerlendirilip kavranması, realist düşüncelerin/ideolojilerin oluşumunda önemlidir. Bu düşünceler/ideolojiler belirli gerçeklik kesitleri üzerinde kontrol/hakimiyet kurmamızı ve onları amaçlı bir şekilde dönüştürmemizi sağlar.

Gerçekliği kavramak, gerçekliğin pasif bir görüntüsünü zihinde taşımak değildir. İnsan öznesi gerçekliğin dışında değil, onun içerisindedir. Bu nedenle bilgi, öznenin nesneyle tarihsel, toplumsal ve pratik ilişkisinin ürünüdür. Gerçeklik öznenin keyfi bir ürünü değildir; fakat gerçekliğin belirli yönlerinin kavranması, insanın gerçeklikle kurduğu pratik ilişki içerisinde gerçekleşir.

Gerçekliği realist biçimde kavramak, üzerinde durduğumuz gerçeklik kesitindeki ilişkileri daha fazla açıklama, öngörme ve değiştirme kapasitesi kazandırır. Ancak bu kapasite hiçbir zaman mutlak değildir. Bilimsel bilgi tarihsel olarak gelişir; teoriler yeni verilerle sınanır, eleştirilir ve yeniden kurulur.

Bu nedenle bilimsel ve dolayısıyla devrimci tutum, gerçekliğin zorlukları karşısında teselli sağlayan açıklamalara sığınmak değil; gerçekliğin kendisini araştırmak, onun karşıtlıklarını/çelişkilerini kavramak ve bu bilgi temelinde onu değiştirecek pratikleri geliştirmektir.

Dünyayı değiştirmek için önce onu anlamak gerekir; fakat onu anlamak da yalnızca seyretmek değil, onunla etkin bir ilişki kurmaktır. Diyalektik düşüncenin teoriden pratiğe, pratikten yeniden teoriye uzanan hareketi tam da bu noktada anlam kazanır. Bilimsel bilgiler yalnızca dünyayı açıklayan değil, eylem alanını genişleten bir güçtür. İnsanlar dünyayı kavrar ve değiştirirken, kendilerini de dönüştürür.

---

[1] Burada ideolojik düzeneklerin hepsini incelemeyeceğiz. Bazı örnekler vermek istiyoruz. İdeolojilerin realist bir incelenmesi için bkz; Mahmut Boyuneğmez, İdeolojilerin Realist Teorisi, https://marksistarastirmalar.blogspot.com/2022/06/ideolojilerin-realist-teorisi.html Erişim tarihi: 24.09.2026