II. Enternasyonal (1889-1914)

MAR

1889 yılında Fransız Devrimi’nin yüzüncü yıl dönümü vesilesiyle Paris’te toplanan uluslararası sosyalist kongrelerle temelleri atılan II. Enternasyonal, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında uluslararası işçi hareketinin o döneme kadarki en geniş, en kitlesel ve en kurumsallaşmış uluslararası koordinasyonunu temsil etti. Birinci Enternasyonal'in daha gevşek federatif yapısının ve farklı sosyalist, sendikal ve anarşist eğilimleri aynı çatı altında tutan çoğulculuğunun aksine, II. Enternasyonal, milyonlarca işçiyi örgütleyen kitle partilerinin, büyük sendikaların, parlamenter grupların ve geniş bir sosyalist basın ağının uluslararası koordinasyon zemini haline geldi.

Ancak burada önemli bir kavramsal ayrım yapmak gerekir: II. Enternasyonal, Birinci Enternasyonal gibi merkezi olarak yönetilen bir "dünya partisi" değildi. Ulusal sosyalist ve işçi partilerinin büyük ölçüde özerk kaldığı, kararlarının ulusal partiler üzerinde bağlayıcı bir yürütme gücüne sahip olmadığı gevşek bir uluslararası federasyondu. Bu nedenle 1914'teki çöküş yalnızca bir örgütün dağılması değil, ulusal işçi hareketlerinin enternasyonalist ortak irade üretme kapasitesinin sınırlarının açığa çıkmasıydı. Retorikteki devrimci sosyalizm ile günlük pratikteki yasal-parlamenter mücadele arasındaki tarihsel gerilim, I. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla 1914'te büyük bir siyasal ve örgütsel krize dönüştü.

1. Doğuş, Kurumsal Yapı ve Örgütsel Sınırların Çizilmesi

Çifte Kongre Krizinden Kuruluşa (1889)

II. Enternasyonal'in doğuşu, Fransız sosyalist hareketindeki derin bölünmeyle şekillendi. Paul Brousse önderliğindeki reformist Possibilist (İmkâncılar) kanat ile Jules Guesde ve Paul Lafargue çevresindeki Marksist kanat Paris'te eşzamanlı iki ayrı kongre topladı. Engels'in siyasal olarak desteklediği ve Alman sosyal demokrasisinin güçlü biçimde temsil edildiği Guesdeci kongre, daha geniş uluslararası temsile ve daha belirgin bir sosyalist programa sahip olması nedeniyle tarihsel olarak II. Enternasyonal'in kuruluşuyla özdeşleşti. Dolayısıyla "tek bir kuruluş kongresi yapıldı" demektense, 1889'da iki rakip kongrenin düzenlendiğini ve II. Enternasyonal'in esasen Guesdecilerin düzenlediği kongre çevresinde şekillendiğini söylemek daha doğrudur.

Kongrenin en kalıcı kararlarından biri, işçi sınıfının uluslararası ölçekte sekiz saatlik iş günü talebi etrafında birleşmesi ve 1 Mayıs 1890'ın uluslararası gösteri ve mücadele günü olarak belirlenmesiydi. Bu karar enternasyonalizmi soyut bir dayanışma ilkesinden, takvimsel ve kitlesel bir siyasal pratiğe dönüştürdü.

Anarşizmin Dışlanması ve Siyasal Hat (1891-1896)

Örgüt ilk yıllarında kendi siyasal sınırlarını belirlemek zorunda kaldı. 1891 Brüksel, 1893 Zürih ve 1896 Londra kongreleri boyunca anarşistlerin ve parlamenter siyasal faaliyeti reddeden anti-parlamenter eğilimlerin Enternasyonal içindeki statüsü tartışıldı. Bu dönemde henüz kurumsallaşmış bir "anarko-sendikalizm" kategorisinden söz etmek yerine, anarşist ve anti-parlamenter eğilimlerin dışlanmasından söz etmek daha isabetlidir.

1893 Zürih Kongresi, kongrelere kabul için işçi örgütlerinin örgütlenmesini ve "siyasal eylemin" gerekliliğini tanıma şartını getirdi. 1896 Londra Kongresi ise bu ayrımı kesinleştirerek anarşistlerin katılımını fiilen sona erdirdi. Bununla birlikte bu dışlama, anarşist ve anti-parlamenter fikirlerin işçi hareketi içindeki etkisini ortadan kaldırmadı; sendikalist ve devrimci sendikalist akımlar özellikle Fransa, İtalya, İspanya ve ABD'de bağımsız kanallar üzerinden gelişmeye devam etti. Böylece II. Enternasyonal'in baskın siyasal modeli, seçimlere, parlamentoya ve yasama mücadelesine katılan kitle partisi modeli oldu. Ancak bu durum Enternasyonal'in başlangıçtan itibaren reformist olduğu anlamına gelmiyordu; temel sorun, "nihai hedef" ile "günlük mücadele araçları" arasındaki ilişkinin zamanla belirsizleşmesiydi.

İki Ulusal Model ve Yapısal Sıkıntı

Enternasyonal esasen farklı siyasal kültürlerin gerilimi üzerinde yükseldi:

• Alman Modeli (SPD): August Bebel'in siyasal liderliği ve Karl Kautsky'nin teorik etkisi altındaki Alman Sosyal Demokrat Partisi (SPD); güçlü parti örgütü, büyük üye kitlesi, sendikal bağlantıları ve teorik üretimiyle Enternasyonal'in en güçlü bileşeniydi.
• Fransız Modeli: Fransız sosyalizmi daha parçalı ve heterojendi. Jean Jaurès çevresinde şekillenen siyaset, parlamenter mücadeleyi Fransız devrimci geleneğiyle birleştirmeye çalışıyordu (SFIO kavramı bütün döneme yayılmamalıdır, zira SFIO ancak 1905'te sosyalist akımların birleşmesiyle kurulmuştur).

Kapitalizm uluslararasılaşırken işçi sınıfının siyasal örgütlenmesi doğal olarak büyük ölçüde ulusal devletler temelinde şekilleniyordu.

2. Teori ile Pratik Arasındaki Yarılma: Üç Ana Akım

Dışarıdan homojen bir "ortodoks Marksizm" kalesi gibi görünen Enternasyonal, kitleselleşme ve parlamenter başarılar sonucunda üç ana teorik ve siyasal eğilime ayrıştı:

Sağ / Revizyonist Kanat: Reformizm ve Sistem İçi Entegrasyon

Eduard Bernstein'ın başını çektiği revizyonizm, kapitalizmin iç çelişkileri nedeniyle kısa veya orta vadede kendiliğinden çökeceği şeklindeki mekanik yorumları eleştirdi. Bernstein, kapitalizmin uyarlanma kapasitesini vurgulayarak sosyalizme ani bir devrimci kopuş yerine kademeli reformlar, sendikal mücadele ve parlamenter çoğunluk yoluyla ulaşılabileceğini savundu.

Bu tartışmanın pratik sınaması Fransa'da yaşandı. Sosyalist Alexandre Millerand'ın 1899'da burjuva hükümetine bakan olarak girmesi (Millerand Olayı), sosyalistlerin kapitalist hükümetlere katılımı sorununu uluslararası bir krize dönüştürdü. 1904 Amsterdam Kongresi'nde bağımsız sınıf siyasetinin korunması vurgulanarak koalisyoncu eğilimler sertçe eleştirildiyse de, kararın ulusal partiler üzerinde merkezi bir yaptırım mekanizması yoktu.

Merkez Kanat: Kautsky ve "Ortodoks" Sosyal Demokrasi

Karl Kautsky'nin temsil ettiği merkez çizgi, Marksizmin devrimci hedeflerini açıkça terk etmiyor, ancak günlük siyasette parti örgütünün ve parlamenter gücün korunmasına büyük önem veriyordu. Kautsky'de kapitalizmin gelişiminin sosyalizmin koşullarını olgunlaştıracağı fikri güçlüydü. Bu yaklaşım, özellikle Luxemburg ve Lenin gibi devrimci Marksistler tarafından, devrimci öznenin aktif müdahalesini ikinci plana atan ve kapitalizmin tarihsel olgunlaşmasına aşırı ağırlık veren bir determinizm olarak eleştirildi. Kautsky'yi basitçe "reformist" olarak sınıflandırmak doğru değildir; o, ortodoks Marksizm ile parlamentarist-pratik sosyal demokrasi arasındaki merkezî konumu temsil ediyordu.

Sol / Devrimci Kanat: Militarizm, Emperyalizm ve Kitle Eylemliliği

Rosa Luxemburg, Lenin, Troçki ve Anton Pannekoek gibi isimler, parlamenter mücadelenin tek başına yetersiz olduğunu savundular. Lenin ve sol sosyalistler 1900'lerin başından itibaren emperyalist rekabet ve savaş bağlantılarını tartışıyorlardı (Lenin'in Emperyalizm eseri ise çöküşten sonra, 1916'da sistematikleşmiştir). Rosa Luxemburg, Bernstein'a yanıt olarak yazdığı Sosyal Reform mu Devrim mi? eserinde, reformların nihai hedefin yerini alamayacağını vurguladı. 1905 Rus Devrimi'nden çıkarılan derslerle Luxemburg, kitle grevini siyasal öznenin oluştuğu ve toplumun güç ilişkilerinin sarsıldığı ana mücadele biçimi olarak öne sürdü.

3. Sömürgecilik, Ulusal Sorun ve Savaş Sınavı

• Sömürgecilik Tartışması: 1907 Stuttgart Kongresi'nde Eduard David ve Hendrik van Kol gibi sağ kanat temsilciler sömürgeciliğin "uygarlaştırıcı" işlevini savunurken, sol ve merkez kanat sömürgeciliği eleştirdi. Sömürgecilik karşıtı karar kongrede açık bir çoğunlukla değil, 127'ye 108 oyla (10 çekimser) kabul edilebildi. Bu dar fark, sömürge sorununun işçi sınıfının kendi burjuvazisinin emperyalist çıkarlarından ne ölçüde bağımsızlaşabileceği konusunda derin bir çatlak barındırdığını gösterdi.
• Ulusal Sorun ve Avusturya Marksizmi: Avusturya-Macaristan gibi çok uluslu yapılarda Otto Bauer ve Karl Renner tarafından geliştirilen Avusturya Marksizmi, ulusal-kültürel özerklik gibi çözümlerle ulusal sorun ile sınıf mücadelesini uzlaştırmaya çalıştı.
• Savaş Karşıtı Manifestolar ve "Basel'in Çanları": 1907 Stuttgart ve 1912 Basel kongrelerinde savaş karşıtı kararlar alındı. 1912 Basel Kongresi'nde (ve Basel Katedrali'ndeki sembolik kitlesel toplantıda) kabul edilen manifestoda, savaşın engellenmesi, savaş çıkması durumunda ise krizin kapitalist sınıf egemenliğine karşı devrimci bir fırsat olarak kullanılması ilan edildi. Ancak Enternasyonal, savaş çıktığında işçilerin bunu pratikte nasıl engelleyeceğine dair (genel grev, savaş kredilerini reddetme vb.) bağlayıcı ve ortak bir stratejik mekanizma geliştiremedi.

4. 1914 Yazı: İflas, Sosyal-Şovenizm ve Tarihsel Bilanço

Temmuz 1914 krizinde Uluslararası Sosyalist Büro (ISB) etkili bir müdahale geliştiremedi. Barış çağrısı yapan Fransız sosyalist lider Jean Jaurès'in 31 Temmuz 1914'te öldürülmesi krizin sembolü oldu.

Ağustos 1914'te savaş başladığında, başta Alman SPD olmak üzere birçok sosyalist parti kendi hükümetlerinin savaş kredilerini destekledi. SPD parlamento grubu 4 Ağustos'ta savaş kredilerine oy verdi; Almanya'da bu tutum Burgfrieden (sınıf barışı) politikasıyla birlikte yürütüldü. Fransa'da da sosyalistler Union sacrée (Kutsal Birlik) adı altında ulusal birlik siyasetine destek verdi.

Lenin ve savaş karşıtı devrimci sosyalistler bu tutumu “sosyal şovenizm” olarak adlandırdılar. Sosyal şovenizm, sosyalist söylemin korunmasına rağmen, bir ülkede sosyalistlerin kendi ulusal burjuvazilerinin savaş politikasını desteklemesi ve uluslararası sınıf dayanışmasının ulusal savaş hedeflerine tabi kılınmasıdır.

Çöküşün altında yatan ana neden sadece "liderlerin ihaneti" değil, yapısal bir paradokstu: İşçi hareketi kapitalist toplum içinde kurumsallaşıp parlamentoda ve sendikalarda güçlendikçe, kapitalist devletin kendisinden siyasal olarak bağımsız kalması zorlaşıyordu. Barış zamanında bir arada durabilen reformist ve devrimci kanatlar, savaşın dayattığı enternasyonalist yükümlülükler ile ulusal savunma söylemi arasındaki seçim karşısında geri döndürülemez biçimde ayrıştı. 1914'te yaşanan bölünme, savaş karşısında “doğru teoriye ihanet” kadar, ulusal devlet, seçim sistemi, sendikal pazarlık, parti örgütleri ve parlamenter temsil üzerinden onlarca yıl içinde oluşmuş maddi çıkar ve kurumsal bağımlılıkların da sonucuydu.

1914 Sonrası ve Genel Teorik Sonuçlar

• Zimmerwald ve Kienthal: Savaş karşıtı sosyalistler 1915'te Zimmerwald ve 1916'da Kienthal konferanslarında bir araya geldi. Lenin önderliğindeki Zimmerwald Solu, emperyalist savaşı iç savaşa dönüştürme ve yeni bir devrimci enternasyonal kurma çizgisini savundu.
• Kalıcı Bölünme (1919): 1917 Ekim Devrimi’nin ardından, 1919'da Komünist Enternasyonal'in (Komintern) kurulması ve aynı yıl II. Enternasyonal'in sosyal demokrat hat olarak yeniden yapılandırılmasıyla uluslararası sol hareket (Komünizm ve Sosyal Demokrasi) kalıcı örgütsel biçimini aldı.

Genel Bilanço:

1. Kitle Siyasetinin Paradoksu: Örgütlenmek ve kurumsallaşmak işçi hareketine muazzam haklar ve güç kazandırırken (8 saatlik iş günü, genel oy vb.), aynı zamanda hareketi mevcut düzenin kurumlarına bağımlı hale getirebilir.
2. Enternasyonalizmin Sınırı: Uluslararası dayanışma ortak bağlayıcı siyasal mekanizmalarla desteklenmediğinde, kriz anında ulusal devletin çıkarları enternasyonalist ilkelerin önüne geçebilir.
3. Öznellik - Nesnellik Gerilimi: 1914 kırılması, Kautsky'nin determinist "koşulların olgunlaşmasını bekleme" anlayışı ile Luxemburg ve Lenin'in devrimci öznenin aktif müdahalesine yaptığı vurgu arasındaki teorik ayrışmayı keskinleştirmiştir.
4. Devlet Sorununun Geri Dönüşü: II. Enternasyonal deneyimi, sosyalist hareket açısından devlet sorununu yeniden merkezî hale getirdi. İşçi partileri parlamentoda güç kazandıkça, devlet mekanizmasının yalnızca burjuvazinin doğrudan aracı olmadığı, aynı zamanda sosyalistlerin seçimler, yasama ve reformlar aracılığıyla müdahale edebildiği bir alan olduğu görüldü. Ancak 1914 savaşı, devletin kriz anında sınıfsal ve ulusal güç ilişkilerinden bağımsız, tarafsız bir hakem olmadığını gösterdi. Böylece "işçi hareketi mevcut devlet içinde ne ölçüde dönüşüm yaratabilir?" sorusu, 1917 sonrasında reformist sosyal demokrasi ile devrimci komünizm arasındaki temel ayrım noktalarından biri haline geldi.

Yararlanılan Kaynaklar:

i) James Joll, İkinci Enternasyonal 1889-1914

ii) Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, 2. Cilt, 13. Bölüm