Marksist Araştırmalar [MAR] | Komünizm: Tarihin Çözülen Bilmecesi

4 Mayıs 2022 Çarşamba

Marksizm ve Ekonomi – 2: İki Farklı İktisat Geleneğinin Ortaya Çıkış Öyküsü

Kerem Cantekin

1776 yılında Adam Smith isimli bir sosyal bilimci Ulusların Zenginliği adı verilen bir kitap yayınladı. Günümüzde birbirinden çok farklı bakış açılarına, yöntemlere ve hatta ilgi alanlarına sahip birçok iktisatçı, bu kitabı iktisat biliminin temellerini atan kitap olarak görmektedir. Ulusların Zenginliği kitabı, hem Marksist iktisat geleneğine hem de ana akım olarak adlandırılan ve günümüzde akademik camiada yaygın olarak kabul edilen iktisat geleneğine esin kaynağı olmuştur.

Kitabın ortaya çıktığı 18. yüzyıl dünyada aydınlanma çağı olarak bilinen dönemdir. Bu dönemde birçok bilim insanı, doğadaki birçok olayın arkasında akıl yardımı ile keşfedilebilecek bilimsel yasaların olduğunu göstermeye başlamıştır. Bu dönemin sembol isimlerinden biri Isaac Newton’dur. Newton ağacın altına oturup, o meşhur elma kafasına düştüğünde, neden elma yere düşerken ayın dünyaya düşmediğini, bunun yerine gezegenimizin etrafında döndüğünü sorguladı. Sonuçta, aynı anda hem elmanın düşüşünü hem de ayın dünya etrafında dönüşünü açıklayan yerçekimi ve hareket yasalarını keşfetti (Priestley, 1987).

18. yüzyılda birçok sosyal bilimci, toplumların işleyişinin tıpkı doğada olduğu gibi, bütün toplumlar ve insanlar için geçerli kurallar ile açıklanıp açıklanamayacağı üzerine kafa yormuştur. Siyaset bilimi, sosyoloji ve iktisat gibi bilimler bu çabanın ürünüdür. Adam Smith’in kitabı da bu çabanın ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Ulusların Zenginliği bir toplumun neden zengin ya da neden yoksul olduğunu belirleyen kurallardan bahsediyordu ve yeni bir bilimin temellerini attı. Bu yeni bilime o zaman verilen isim “Politik Ekonomi”ydi. Ekonomi, Antik Yunan döneminde ailelerin, evlerindeki üretimi nasıl organize ettiklerini, üretilen ürünleri ve satın alınan malları nasıl paylaştıklarını inceleyen bilimin adıydı.  Politik Ekonomi ise, Antik Yunanlıların ekonomi adını verdikleri bilimin kapsamını genişleterek sadece bir ailenin değil, bütün bir ülkenin ve ulusun üretimini organize edişini, ürettiği ve satın aldığı ürünlerin paylaşımını inceliyordu.

Adam Smith’in kitabında bahsettiği ilk konu, emeğin ekonomik sistemdeki rolüydü (Smith, 1776). Smith’e göre emek, bir ekonomik sistemde üretilen her şeyi oluşturan güçtü. Bir ülkenin zengin olmasının koşulu, o ülkede yaşayan insanların emek gücünün verimli kullanımıydı. Emeğin verimli bir şekilde kullanılması için de, o toplumda yaşayan insanların arasında bir iş bölümü olması gerekiyordu. Eğer herkes ihtiyacı olan her şeyi bireysel olarak üretirse, yaptıkları işte uzmanlaşmaları ve ürettikleri ürünleri daha hızlı üretmeleri mümkün değildi. Hem marangozluk hem demircilik hem terzilik yapan bir insan, bu alanların hiçbirisinde uzmanlaşamayacak, dolayısıyla hem ürettiği ürünlerin kalitesi düşecek, hem de üretim hızı düşük olacaktı. Sadece demircilik yapan bir insanın ise, bu işi çok daha verimli yapması mümkündü. Ancak bir insanın sadece demircilik yapabilmesi için de, onun diğer ihtiyaçlarını toplumun diğer bireylerinden alması şarttı. Dolayısıyla insanların arasında alışverişin olması, bir toplumun zenginliğini arttırıyordu.

Nasıl ki bireyler belli alanlarda uzmanlık kazandıklarında verimlilikleri artıyorsa, çok sayıda insan aynı ürünü işbirliğiyle ürettiğinde de üretim hızı ve üretilen ürünün kalitesi artıyordu. Bir kişinin çalıştığı demirci atölyesinde demir üretmek için yapılması gereken her işi o kişi üstlenirken, yüzlerce kişinin çalışması durumunda, herkes demiri üretmek için yapılması gereken farklı bir işi üstüne alabilir, örneğin birkaç kişi ateşi hazırlar, başkaları demiri eritir vd., bu sayede demir atölyesindeki verimlilik artardı. Ancak bir demir atölyesinde yüzlerce kişinin çalışması, örneğin küçük bir yerleşim yerindeki herkesin sadece demir üretmekle uğraşması demekti. Bu durumda o yerleşim yerindeki insanların tamamının ihtiyaç duyduğu geri kalan her şeyi, diğer kasaba ve şehirlerden alması gerekiyordu. Bunun olabilmesi için de kasaba ve şehirlerin arasında ticaretin gelişmesi gerekiyordu. Kısacası Adam Smith’e göre, ulusların zenginliğinin temel kaynağı ticarettir.

Smith’e göre üretimde farklı roller üstlenen üç ayrı insan grubu vardı (Smith, 1776). İlk grup olan işçiler emekleriyle, ikinci grup olan sermayedarlar sermayeleriyle, üçüncü grup olan toprak sahipleri ise arazileri ile üretime katkı sağlıyorlardı. Katkıları karşılığında işçiler ücret, toprak sahipleri kira alıyor, sermayedarlar ise kar elde ediyordu.

Smith, ekonomik sistemin dışarıdan hiçbir müdahale olmadan ayakta kalabilecek bir mekanizmaya sahip olduğunu da yazmıştı (Smith, 1776). Ekonomik sistem alınıp satılan tüm ürünlerin fiyatlarını bir denge düzeyine getiriyordu. Fiyat bu denge düzeyine geldiğinde, alıcıların satın almak istediği ürün miktarıyla, satıcıların satmak istediği miktar birbirine eşit hale geliyordu. O fiyattan ürünü satmak isteyen tüm alıcılar satıcı, tüm satıcılar da alıcı bulabiliyordu. Smith’e göre ürünlerin bu denge düzeyindeki fiyatları, büyük oranda ürünü üretmek için gerekli olan emek miktarını, daha farklı bir şekilde ifade edersek, ürünü üretmek için çalışan her bir işçinin çalıştığı sürenin toplamını yansıtıyordu.

Smith’in Ulusların Zenginliği isimli kitabı, dünya tarihinin en önemli gelişmelerinden birinin hemen öncesinde yazılmıştır. Kitabın yazılmasından 13 yıl sonra Fransa’da ihtilal olmuş, Ancien Régime adı verilen rejim ve toplumsal sisteme dair her şey sorgulanır hale gelmiştir. Siyasi ve ekonomik olarak eşitlikçi bir toplum kurulup kurulamayacağına ilişkin tartışmalara, o yıllarda iktisatçılar tarafından iyi bilinen Malthus isimli bir İngiliz iktisatçısı yanıt vermiştir (Malthus, 1992). Malthus’a göre toplumun yoksul kesimlerinin yoksulluktan kurtulma imkânları yoktu. Bunun nedenini Nüfus Artışı Hakkında Araştırma isimli kitabında, tezini desteklediğini düşündüğü tarihsel örneklerle birlikte açıklıyordu. Malthus’a göre yoksul kesimlerin yoksulluğa mahkûm olmalarının nedeni, onların cinsel dürtülerini denetleyememeleriydi. Yoksul kesimlere verilen ekonomik pay arttığında, bu kesim daha çok çocuk yapacaktı. O kadar çok çocuk yapacaktı ki, tarımsal üretim artan nüfusu besleyecek kadar hızlı arttırılamayacak, artan nüfus kısa bir süre içinde bu kesimi de, toplumun geri kalanını da yoksulluğun içine itecekti.

Ancak Malthus’un kitabı, ekonomik eşitliğin mümkün olup olmadığı konusundaki tartışmaları bitirmemiştir. Fransız İhtilali ile hemen hemen aynı zamanlarda etkisini göstermeye başlamış olan sanayi devrimi de, üretimin yapılma biçimini temelinden değiştirmeye başlamıştır. Zamanında tarlalarda ve küçük atölyelerde ne zaman ve ne şekilde çalışacaklarını görece belirleme şansına sahip insanlar, artık madenlerde ve fabrikalarda gündoğumundan günbatımına kadar durmadan çalışıyordu. Sosyalizm adı verilen ideoloji, bu koşullar altında toplumun en aşağısında yer alan bu kesimler için hem ekonomik hem de politik olarak hak talep eden bir ideoloji olarak doğmuştur. İlk sosyalistlerin içinde en ilgi çekici isimlerden birisi Robert Owen’dır (Owen, 1857). İşçilerin daha iyi yaşama koşullarına sahip olması gerektiğini savunan Owen, aynı zamanda kendisine ait fabrikası olan bir sermayedardır. İngiltere’de çalıştırdığı işçilerine iyi koşullar sağlayan bir fabrika ve fabrikanın yanında işçilerin yaşaması için bir kasaba kurmuştur. Sonraları daha ileriye gitmiş ve ABD’de kendisi gibi idealist insanlarla birlikte herkesin eşit bir şekilde yaşayacağı ve üretilen her şeyin eşit bölüşüldüğü ikinci bir kasaba kurmaya çalışmıştır. Ancak bu kasabayı kurmak için bir araya getirdiği insanlar anlaşamamış ve Robert Owen’in bu ikinci projesi başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Marksist iktisadi gelenek, bu siyasi arka planın üzerinde gelişmiştir. Karl Marx, iktisatla bir bilim adamı olarak uğraşmasının yanı sıra, aynı zamanda hem bir filozof, hem aktif siyasi mücadelenin içinde devrimci bir insan hem de bir tarihçidir. Felsefe alanında diyalektik-tarihsel materyalizm adı verilen felsefe geleneğinin kurucusudur. Bu geleneğe göre, toplumun nasıl işleyeceğine ilişkin mekanizmaların ve yapıların bir araya gelmesi ile oluşan bir tür toplumsal sistem vardır (Engels, 1940). Toplumsal sistemler, sistemi yıkma potansiyeline sahip çelişkilere sahiptir. Olağan dönemlerde toplumsal sistemler, bu çelişkilerin kontrolden çıkıp sistemi yıkmasını önleyecek mekanizmalara sahiptir. Ancak bir toplum geliştikçe, eski toplumsal sistem artık o toplumun ihtiyaçlarını karşılayamaz hale geliyor, toplumsal sistemi yıkma potansiyeline sahip çelişkileri kontrol altında tutmaksa zorlaşıyordu. Ve öyle bir tarihsel döneme ulaşılıyordu ki, çelişkileri kontrol altında tutacak mekanizmalar çalışmıyor ve söz konusu çelişkiler sistemi yok ediyordu. Toplum bu sayede yeni ihtiyaçlarına daha iyi yanıt verecek yeni bir sistem kurabiliyordu.

Marx’a göre sosyalistlerin hedefi, mevcut ekonomik sistemi daha adil ve eşit hale getirmek, işçilerin konumlarını iyileştirmek değildir (Marx, 1967). Bunun yerine sosyalistler, ekonomik ve toplumsal sistemin tamamen işçi sınıfı tarafından yönetildiği yeni bir toplum kurmayı hedeflemelidir. Kapitalist sistemde sermayedarlar işçileri bir araya getiriyor, işçiler bu sayede zamanla ortak çıkarları için mücadele etmeyi öğreniyordu. Yeni ekonomik ve toplumsal sistem için gerekli koşullar bizzat kapitalist sistem tarafından hazırlanıyordu. Marx bu görüşlerini, 1848 yılında yakın arkadaşı Friedrich Engels ile birlikte hazırladığı Komünist Manifesto isimli kitapçıkta ifade etmiştir.

Marx’a göre bir toplumsal sistemin temelinde ekonomik altyapı vardır ve toplumsal sistemin geri kalan boyutları ekonomik temel tarafından koşullanır (Heinrich, 2019). Marx, kapitalist ekonomik sistemi, Grudrisse’de ve başyapıtı Kapital isimli kitabında ayrıntılarıyla işlemiştir. Marx’ın Kapital isimli kitabı kanımca, iktisat alanında yazılmış dört büyük kitaptan birisidir. Kapital, Adam Smith başta olmak üzere daha önceki ekonomistlerden etkilenerek yazılmış olsa da, aslında bu ekonomistlerin temellerini oluşturduğu politik ekonomiye bir eleştiri niteliğindedir. Zaten Kapital’in uzun ismi  “Kapital, Politik Ekonomi’nin Eleştirisi”dir.

Tıpkı Adam Smith gibi Marx da ekonomik analizinde, kapitalist toplumdaki metaları (malları) üreten gücün emek olduğunu belirtir (Marx, 2018). Marx’a göre kapitalizmde ürünler, işçiler tarafından üretilmektedir. Ekonomik sistemde sermayedarların işlevi, üretim araçlarıyla işçileri buluşturmak ve işçilerin yaptığı üretimi organize etmektir. Kapitalist toplumda işçileri bir araya getirerek büyük bir ulusal, hatta küresel ekonomik sistemin bileşeni yapabilecek güç sermayedir. Sermaye sahipleri işçilerin ürettikleri ürünün bir kısmına el koyar. Sermayedarların var olabilme koşulu, işçilerin ürettikleri metalarda içerilen artık-değere el koymaktır. Tüm toplumsal zenginlik/servet işçi sınıfı tarafından üretildiği halde, üretilenlerin ve üretim araçlarının mülkiyeti kapitalist sınıftadır. Sermaye ile emek arasındaki bu karşıtlık, kapitalist ekonomik sistemin temel çelişkisidir ve sistemi yıkma potansiyeline sahiptir (Howard, 1988). Marx’a göre kapitalist ekonomik sistemin geri kalan bütün boyutları işçiler ve sermayedarlar arasındaki bu ilişki tarafından şekillenir. Marx’a göre kapitalist sistem içerdiği çelişkiler nedeniyle tarihsel olarak aşılma olanaklarına sahip bir sistemdir. Ona göre kapitalizm sürekli değişen ve kendi kendini dönüştüren bir sistemdir. Bu sistemi anlamak için bu değişimi ve dönüşümü anlamak gerekir. Kapitalizmi sürekli aynı şekilde kalan bir sistem olarak inceleyen bir ekonomistin, bu sistemi tam olarak anlaması ve bilimsel olarak açıklaması mümkün değildir. Aynı zamanda Marx’a göre bütün ekonomik sistemler, toplumun farklı kesimlerinin birbirleri ile kurdukları sınıfsal ilişkileri barındırır. Sınıfsal ilişkileri ve toplumsal sistemin bütünlüğünü kavramadan ekonomik sistemi de tam olarak kavramak mümkün değildir.

Marksist iktisat geleneği hiçbir zaman üniversitelerin iktisat bölümlerinde benimsenen bir iktisat geleneği olmadı. Ancak ortaya çıktıktan sonra, dünyayı şekillendirme konusunda büyük bir rol oynadı. Sosyalistler açısından, iktisat bilimi devrimcidir, çünkü kapitalizmin işleyiş yasalarını açıklamak, bu sistemin yıkılışının olanaklarını da göstermektedir. Birçok sosyal demokrat parti ve sendika da, bu iktisat geleneğinden etkilenmiştir. Dünyadaki insanların üçte birinin dâhil olduğu sosyalist bloğun oluşmasında da, bu iktisat geleneğinin rolü oldu. Marksist geleneğin, hem mevcut iktisat biliminin yapılış şekline hem de içinde yaşadığımız ekonomik ve toplumsal sisteme getirilmiş en etkili eleştiri olduğu açıktır.

19. yüzyılın ikinci yarısında, Marksist olmayan, Marx’ın bakış açısını benimsemeyen iktisatçıların bu geleneğe karşı etkili bir savunma geliştirmeleri kolay değildi (Desai, 2020).  Marksist olmayan iktisatçıların önemli bölümü Adam Smith’in oluşturduğu iktisat geleneğini sürdürüyordu. Bir iktisatçının, Adam Smith gibi üretilen her şeyin emek tarafından üretildiğini, işçiler ile sermayedarlar arasındaki toplumsal işbölümünün kapitalist ekonominin en önemli dinamiği olduğunu kabul ettiğinde, Marx’ın vardığı sonuçlardan farklı bir sonuca varması zordu.

Etkili bir savunma oluşturmak için yepyeni bir iktisat geleneği yaratmak gerekiyordu. Marx’ın Kapital’in birinci cildini yayınlandığı tarihin hemen sonrasında, biri İngiliz, biri Avusturyalı, biri Fransız üç ekonomist tam olarak bunu yaptı (Morgan, 2015). Karl Marx Kapital’in birinci cildini 1867’de yayınlamıştır. 1871’de William Stanley Jewons Politik Ekonomi Teorisi isimli kitabını yayınladı. Aynı yıl Karl Menger tarafından Politik Ekonomi Prensipleri isimli kitap yayınlandı. 1874 ve 1878 yıllarında ise Leon Walras tarafından Saf Politik Ekonominin Temelleri isimli kitap yayınlandı. Jevons, Menger ve Walras günümüz iktisat geleneğinde Marjinalist Devrim olarak bilinen dönüşümün öncüleri olarak görülürler. Bu üç iktisatçıya göre iktisadi sistemde her zaman alınan ve satılan ürünlerin en son biriminin, onu alan veya satan kişilere göre değeri önemlidir. Bu üç iktisatçının geliştirdiği iktisat geleneği, incelediğimiz her hangi bir ekonomik etkenin sonuncu biriminin etkisini “marjinal etki” olarak adlandırır. Örneğin bir fabrikada 100 işçi çalışıyorsa, o iş yerindeki işçilerin ne kadar ücret alacağını anlamak için, o işçilerin tamamının kişi başına ne kadar mal ürettiğine değil, o fabrika 100 işçi yerine 99 işçi çalıştırsaydı üretimin ne kadar azalacağına, yani fabrikada işe alınmış olan son işçinin üretime katkısına bakmak gerekir.

Marjinalist Devrimin öncüsü üç iktisatçının ardından, bu konuda en etkili çalışma Alfred Marshall ismindeki İngiliz iktisatçı tarafından yapılmıştır (Morgan, 2015). Alfred Marshall’ın 1890’da yayınladığı Ekonominin Prensipleri isimli kitap bugün iktisat bölümlerinde okutulan iki temel iktisat dersinden birisi olan mikroiktisadın temelini oluşturur. Marshall aynı zamanda Politik Ekonomi isimli biliminin başındaki “Politik” kelimesini kullanmayı bırakmış ve Ekonomi bilimine bugünkü ismini vermiştir. Marjinalist Devrim’in üç öncü iktisatçısının ve Marshall’ın oluşturduğu yeni gelenek, Neoklasik iktisat geleneği olarak bilinmektedir. Onların öncesinde yaygın olan Adam Smith’in öncülük ettiği gelenek ise, bugün Klasik İktisat olarak bilinmektedir. İlginç bir şekilde Adam Smith’in oluşturduğu bu geleneğe/Politik Ekonomi’ye karşı eleştiriler getirmiş olan, bu geleneğin ötesine geçip yeni bir iktisat geleneği geliştiren Marx da, bugün birçok iktisatçı tarafından Klasik İktisat geleneğine dâhil edilmektedir. Marx’ın geliştirdiği iktisat geleneği, politik ekonomi ya da ekonomi politik olarak bilinmektedir.

Marjinalist devrim sonrasında ortaya çıkan Neoklasik iktisat geleneğine göre, kapitalist ekonomik sistemin içinde bireylerin işçi mi yoksa sermayedar mı olduklarının önemi yoktur (Lee, 2010). Neoklasik iktisada göre, toplumsal ilişkiler ve toplumsal yapı, ekonomik sistemin hiçbir müdahale olmadan serbestçe işlemesine engel olmadığı sürece çok önemli değildir. Bu ekole göre, ekonomik sisteme her birey bir alıcı veya bir satıcı olarak katılır. Diğer tüm roller bu alıcı ve satıcı rollerinin uzantısıdır. Bir işçi fabrika ile çalışma sözleşmesi imzaladığında, emeğini fabrikaya satar, dolasıyla bir fabrikada çalışan işçiler, fabrika sahibine emeklerini satan satıcılardır. Fabrikada işçi olarak oynadıkları rol bu satıcı rolünün uzantısıdır.

Neoklasik iktisat geleneği, Adam Smith’i iktisat biliminin öncüsü olarak kabul eden bir gelenektir (Buchanan, 2008). Neoklasik iktisat geleneğine göre, Adam Smith, ekonomi bilimine en büyük katkısını, kapitalist sistemde her hangi bir müdahale olmadan fiyatların bir denge düzeyine geldiğini göstererek yapmıştır. Fiyatların geldiği denge düzeyinde, alınıp satılan tüm ürünlerin fiyatı, onları kullanmak isteyen insanların o ürünlere verdikleri değeri yansıtır. Kapitalist sistemde, daha çok para kazanmak isteyen satıcıların yapması gereken, sattıkları şeyi daha çok işe yarayan bir hale getirmektir. Bunu yapabilen satıcılar kazanır, yapamayanlar kaybeder.

Neoklasik iktisat geleneği, kapitalist sistemin sağlıklı işlemesini sağlayacak koşullar sağlandığı sürece, bu sistem her zaman etkili sonuçlar üretme potansiyeline sahip olduğunu savunur (Zafirovski, 2019). O nedenle kapitalist sistemin en azından temel işleyişini anlamak için, bu sistemin tarihsel bir süreç boyunca nasıl değiştiğini anlamaya da gerek yoktur. 1980’lerde yayınlanan Taş Devri ve Jetgiller çizgi filmlerinde canlandırılan iki dünyada da, hikâyenin arka planında yer alan toplumsal sistem, günümüz kapitalist dünyasının anakronik birer kopyasıdır. Bu iki çizgi filmin bu boyutlarıyla Neoklasik iktisadın bakış açısını karikatürize ederek yansıttığı söylenebilir.

Neoklasik iktisat, iktisat bilimini bambaşka bir temele oturtan yeni iktisat geleneği sayesinde Marksizm’in iktisat alanında oluşturduğu devrimci geleneğe karşı etkili sayılabilecek bir savunma geliştirmeyi başardı. Fakat buna karşılıkgerek ekonomik sistemin tarihsel gelişimini gerekse toplumsal yapının iktisadi sisteme etkisini göz ardı etmesi nedeniyle günümüz iktisatçılarının, yaşadığımız dünyadaki iktisadi sistemi anlama kabiliyetlerini büyük ölçüde azalttı.

Günümüzde Marksist ve Neoklasik iktisat gelenekleri, kapitalizmi anlamak için kavranması zorunlu olan, hala iktisat biliminin en etkili iki temel geleneğidir. İleriki yazılarımda bu iki geleneğin, günümüzün ekonomik sistemine bakış açılarını karşılaştırmaya devam edeceğim. Bir sonraki yazımda işleyeceğim konu, bu iki iktisat geleneğinin satılan ve alınan ürünlerin değerini neyin belirlediği sorusuna verdikleri yanıt üzerine olacak.

Gelecek yazının konusu şu şekilde de ifade edilebilir: Elmas neden değerlidir? Neden elmas satıldığında, bir şişe suyun satılmasıyla kazanılabilecek paradan çok daha fazlası elde edilir? Satın aldığımız ve satılan ürünlerin değeri nereden gelir? Üretimden mi? Yoksa tüketimden mi?..

Referanslar:

-   Buchanan, J. M. (2008). Let us understand adam smith. Journal of the History of Economic Thought, 30(1), 21-28.

-   Desai, R. (2020). Marx’s critical political economy,‘Marxist economics’ and actually occurring revolutions against capitalism. Third World Quarterly, 41(8), 1353-1370.

-   Engels, F. (1940). On historical materialism. International Publishers Company, New York.

-   Heinrich, M. (2019). Karl Marx and the birth of modern society: The life of Marx and the development of his work. Monthly Review Press.

-   Howard, M. E., Howard, M. C., & King, J. E. (1988). The political economy of Marx. NYU Press.

-   Lee, F. S. (2010). A heterodox teaching of neoclassical microeconomic theory. International Journal of Pluralism and Economics Education, 1(3), 203-235.

-   Owen, R. (1857). The Life of Robert Owen Written by Himself: With Selections from His Writings and Correspondence (Vol. 1). Effingham Wilson.

-   Malthus, T. R., Winch, D., & James, P. (1992). Malthus:'An Essay on the Principle of Population'. Cambridge University Press.

-   Marx, K. (2018). Capital volume 1. Lulu. com.

-   Marx, K., & Engels, F. (1967). The communist manifesto. 1848. Trans. Samuel Moore. London: Penguin, 15.

-   Morgan, J. (2015). What is Neoclassical Economics?. Taylor & Francis.

-   Priestley, F. E. L. (1987). Newton and the Apple. Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, 81, 185.

- Smith, Adam. The wealth of nations [1776]. Vol. 11937. na, 1937.

- Zafirovski, M. (2019). The dark side of capitalism–in orthodox economics?, The European Journal of the History of Economic Thought, 26(5), 827-878.

24 Nisan 2022 Pazar

1 Mayıs'ın Tarihi ve Dünyadan 1 Mayıs Afişleri

1 Mayıs'ın Kökenleri Nedir?

Rosa Luxemburg
Şubat 1894

Bir proleter bayram gününü, sekiz saatlik iş gününü elde etme aracı olarak kullanma düşüncesi ilk kez Avustralya'da doğdu. Avustralyalı işçiler, 1856'da, sekiz saatlik işgünü lehinde gösteriler yaparak, toplantılar ve eğlenceler düzenleyerek, hep birlikte bir günlük iş bırakmaya karar verdiler. Bu kutlamanın yapılacağı gün olarak da 21 Nisan tarihi saptandı. Avustralyalı işçiler bu kararı, yalnızca 1856'da uygulamaya niyetlenmişlerdi. Ama bu ilk kutlamanın Avustralyalı proleter kitleler üzerinde çok büyük etkisi oldu, onları canlandırıp yeni bir heyecana yol açtı ve bu kutlamanın her yıl tekrarlanmasına karar verildi.

Gerçekten işçilere, kendi kendilerine kararlaştırdıkları bir anda, kitle halinde işi bırakmaktan daha fazla cesaret ve kendi gücüne güven duygusunu ne verebilirdi? Fabrikaların ve atölyelerin ebedi kölelerine, kendi öz birliklerini toplamaktan daha fazla ne cesaret verebilirdi? Böylece, proleter bir kutlama günü düşüncesi hızla benimsendi ve Avustralya'dan diğer ülkelere yayılmaya başladı, ta ki sonunda tüm proleter dünyayı fethedene dek.

Avustralyalı işçilerin örneğini ilk izleyen Amerikalılar oldu. 1886'da 1 Mayıs'ın evrensel bir iş bırakma günü olmasına karar verdiler, 1 Mayıs'ta 200 bin Amerikalı işçi iş bıraktı ve 8 saatlik işgünü talebinde bulundu. Daha sonra uygulanan polisiye ve yasal baskılarla, işçilerin bu ölçekte bir gösteriyi tekrarlaması birkaç yıl engellendi. Yine de 1888'de bu yolda yeniden karar aldılar ve gelecek gösterinin 1 Mayıs 1890'da olmasını kararlaştırdılar.

Bu sırada Avrupa'daki işçi hareketi de güçlendi ve canlandı. Bu hareketin en güçlü ifadesi, 1889'da toplanan Uluslararası İşçiler Kongresi oldu. 400 delegenin katıldığı bu Kongrede, sekiz saatlik işgünü talebinin en başta yer alması gerektiği yolunda karar alındı. Bunun üzerine Fransız sendikalarının temsilcisi, Bordeaux'lu işçi Lavigne, bu talebin tüm ülkelerde evrensel bir iş bırakma ile dile getirilmesini teklif etti. Amerikan işçilerinin temsilcisi, yoldaşlarının 1 Mayıs 1890'da grev yapılması yolunda aldığı karara dikkat çekti ve Kongre bu tarihte uluslararası bir proletarya gününün kutlanmasına karar verdi.

Otuz yıl önce Avustralyalı işçiler, aslında yalnızca bir günlük kutlama düşünmüşlerdi. Kongre, tüm ülkelerin işçilerinin, 1 Mayıs 1890'da sekiz saatlik işgünü için, hep birlikte gösteriler yapmasını kararlaştırdı. Kimse bu kutlamanın daha sonraki yıllarda da tekrarlanmasından söz etmedi. Doğal olarak, kimse, bu düşüncenin bir şimşeğin çakışı gibi başarı kazanacağını ve işçi sınıfı tarafından kısa zamanda benimseneceğini önceden göremezdi. Bununla birlikte, 1 Mayıs'ın her yıl kutlanacak sürekli bir kurum haline getirilmesinin gerekliliğini herkesin kavraması ve hissetmesi için, 1 Mayıs'ın yalnızca bir kez kutlanması yeterli oldu.

İlk 1 Mayıs'ta sekiz saatlik işgününün uygulanması talep edildi. Ama bu hedefe ulaşıldıktan sonra da, 1 Mayıs'ın kutlanmasına son verilmedi. İşçilerin burjuvazi ve egemen sınıf karşısındaki mücadelesi devam ettiği sürece, ve tüm talepleri karşılanmadığı sürece, l Mayıs, işçi sınıfının bu taleplerinin her yıl dile getirildiği gün olacaktır. Ve daha iyi günler doğduğunda, dünya işçi sınıfı kurtulduğunda, büyük bir olasılıkla insanlık o zaman da 1 Mayıs'ı, geçmişte verilen zorlu mücadelelerin ve çekilen acıların anısına yine kutlayacaktır.

Kaynak: https://www.marxists.org/turkce/luxemburg/1890s/1894.htm

Tarihçe:

  • 1886: 1 Mayıs'ta ABD'nin Chicago kentinde işçiler 8 saatlik iş günü için genel greve gittiler. 1 Mayıs 1886 günü ABD’de 10’dan fazla kentte 350 bin dolayında işçinin katıldığı gösteriler yapıldı. Chicago’daki 1 Mayıs gösterilerine ise 80 bin kişi katıldı. Ülke tarihinin o güne değin en büyük işçi gösterisi Chicago 1 Mayıs 1886 gösterisi olmuştu. 1 Mayıs geleneği bu gösterilerden doğmuştur.
  • 1889: II. Enternasyonal, 1 Mayıs'ın, bütün dünyada işçilerin birlik ve mücadele günü olmasını kararlaştırdı.
  • 1906: Türkiye’de 1 Mayıs ilk olarak Osmanlı döneminde İzmir’de kutlandı.
  • 1909: İkinci Meşrutiyet'in ilanından bir yıl sonra Üsküp ve Selanik'te kutlandı. Selanik'te Rum, Türk, Yahudi, Bulgar işçiler kol kola yürüdüler. Dört dilde yayınlanan ortak 1 Mayıs bildirisinde, herkese seçme ve seçilme hakkı ve emeği koruyacak yasaların çıkarılması istendi.
  • 1910 ve 1911: Selanikli işçiler 1 Mayıs'ta yine meydanlardaydı.
  • 1912: İstanbul'daki ilk 1 Mayıs kutlaması Pangaltı’da gerçekleştirildi.
  • 1913: 1 Mayıs kutlamaları yasaklandı. 
  • 1921: Tersane İşçileri işgal altındaki İstanbul'da 1 Mayıs'ı kutladı. İştirakçi Hilmi önderliğinde Halk İştirakiyyun Fırkası'nın düzenlediği 1 Mayıs'a işçiler kızıl bayraklarla katıldı ve Kasımpaşa'dan Şişli Hürriyet i Ebediye Tepesi ne kadar yürüdüler.
  • 1923: İstanbul'da tütün işçileri, askeri fabrika ve demiryolu işçileri, fırıncılar, İstanbul tramvay, telefon, tünel, gazhane işçileri 1 Mayıs'ı sokakta kutladılar "Yabancı şirketlere el konsun’, "Sekiz saatlik iş günü", "Hafta tatili", "Serbest Sendika ve Grev Hakkı" pankartlarını taşıdılar.
  • 1924: 1 Mayıs, “Amele Bayramı” olarak kutlandı.
  • 1925: Takrir-i Sükûn Kanunu ile her türlü gösteri ve yürüyüş yasaklandı. 1 Mayıslar kitlesel olarak kutlanamaz hale geldi. Bu durum oldukça uzun bir sure devam etti. 
  • 1935: "Bahar ve Çiçek Bayramı" adı altında işçilere ücretsiz izin verildiği genel tatil günü ilan edildi
  • 1951: İşçilere tatilde yarım yevmiye ödenmesi kabul edildi.
  • 1956: İşçilere tam yevmiye ödenmesine karar verildi.
  • 1976: Taksim Meydanı’nda büyük bir miting yapılarak kutlandı. DİSK'in düzenlediği miting Türkiye'de kitlesel işçi bayramlarının başlangıcı oldu.
  • 1977: DİSK'in Taksim Meydanı’nda düzenlediği 1 Mayıs mitingine 500 bine yakın işçi ve emekçi katılmıştı. Akşam saat 7'yi biraz geçe alana giriş sürerken çatılardan ateş açıldı. Çok sayıda emekçi ve sosyalist yaralandı. 1977 kayıpları kayıtlı 34 kişi; kayıtlarda geçmeyen sadece isimleri bilinenlerle 41 kişi hayatını kaybetti. 
  • 1978: Bir yıl önceki katliama ve provokasyona rağmen 1 Mayıs’ta yüz binler yine Taksim Meydanı'ndaydı. Bu kez işçi örgütleri ve siyasi partiler alanın güvenliğini kendileri sağlamış ve provokasyona izin vermemişti.
  • 1979: İstanbul'da 1 Mayıs kutlamaları yasaklandı ve sokağa çıkma yasağı ilan edildi. Sokağa çıkan Türkiye İşçi Partisi (TİP) Genel Başkanı Behice Boran ve bine yakın kişi gözaltına alındı. Behice Boran ve 330 Türkiye işçi Partili 6 Mayısta tutuklandı. DİSK’e bağlı bir grup sendika ise İzmir'de "izinli" 1 Mayıs kutlaması yaptı.
  • 1980: 12 Eylül darbesinden önce son “yasal" 1 Mayıs kutlamaları yapıldı. Sıkıyönetim altındaki İstanbul, Ankara ve İzmir'de gösteriler yasaklandı. DİSK, Mersin'de "izinli’1 Mayıs kutlaması yaptı.
  • 1981: Askeri darbe yönetimi o zamana kadar ‘Bahar Bayramı" adıyla resmi tatil günü olan 1 Mayıs'ı çalışma günlen arasına dâhil etti.
  • 1987: 1980 sonrası ilk resmi bildirimli kitlesel 1 Mayıs kutlaması kapalı salonda, İstanbul Emek Sineması'nda gerçekleştirildi
  • 1988: “1 Mayıs salonlarda değil, alanlarda kutlanmalıdır” sloganıyla, 1 Mayıs'ı alanlarda kutlama düşüncesi çeşitli sosyalist dergilerden oluşan Dergiler Platformu'na önerildi ve kabul edildi. 1 Mayıs’ta binlerce kişi "10 yıl sonra 1 Mayıs'ı 1 Mayıs Alanı'nda" kutlamak için Taksim'e yürüdü. Polis kuşatmasına rağmen Taksim'e girdiler, yüzlerce kişi gözaltına alındı.
  • 1989: İstanbul'da 1 Mayıs'ı kutlamak İçin İstiklal Caddesi'nden Taksim'e yürümek isteyen 2 bin kişilik grup polis tarafından dağıtıldı. İşçi Mehmet Akif Dalcı polis kurşunuyla hayatını kaybetti. 400'ü aşkın gösterici gözaltına alındı.
  • 1990: İstanbul'un çeşitli semtlerinde yapılan 1 Mayıs eylemlerinde 40 kişi yaralandı, 2 bin kişi gözaltına alındı Yaralılardan Gülay Beceren felç oldu.
  • 1995: İstanbul'da Kadıköy'de kutlandı, diğer şehirlerde de çeşitli kutlamalar yapıldı.
  • 1996: İstanbul Kadıköy'de yapılan 1 Mayıs kutlamasına 150 bin kişi katıldı. Açılan ateş sonucu Hasan Albayrak, Yalçın Levent ve Dursun Odabaş hayatını kaybetti, 67 kişi yaralandı. Gözaltına alınanlardan Akın Reçber gördüğü işkence sonucunda 20 Mayıs günü hayatını kaybetti. 
  • 1997: DİSK, Türk-İş ve KESK’in düzenlediği miting Çağlayan Meydanı'nda yapıldı.
  • 1998: Türkiye'de yaygın biçimde kutlandı. Türk-İş,  Hak-İş, DİSK ve KESK'in düzenlemeleriyle  İstanbul, Ankara. İzmir, Mersin, Adana, Çanakkale, Diyarbakır, Malatya, Gaziantep ve Samsun başta olmak üzere pek çok ilde ve ilçede 1 Mayıs kutlamaları yapıldı.  İstanbul'daki bayram Şişli Abide-i Hürriyet meydanındaydı. 
  • 1999: İşçi konfederasyonlarıyla 15 örgütün bir oraya gelmesiyle oluşturulan Emek Platformu düzenledi.
  • 2000: "Küresel saldırıya karşı gücümüz birliğimiz" sloganıyla tüm Türkiye'de kutlandı. Türk-İş, DİSK, KESK ve Hak-lş'in ortaklaşa  düzenledikleri miting  Şişli Abide-i Hürriyet meydanındaydı.
  • 2001: DİSK, Türk-İş,  Hak-İş ve KESK ortaklaşa düzenledikleri bayramda Çağlayan'dadıydılar. 
  • 2002-2003: İstanbul Çağlayan meydanında işçi bayramı kutlandı. 
  • 2004: DİSK ve KESK 1 Mayıs'ı Taksim'de kutlama kararını açıkladı. Ancak yapılan görüşmeler sonucunda Türk- İş, 1 Mayıs'ı Abide-i Hürriyet Meydanı'nda kutlarken, DİSK ve KESK  Fatih/Saraçhane'deydi. 
  • 2005: Kadıköy İskele Meydanı tekrar 1 Mayıs kutlamalarına açıldı. 
  • 2006: 1 Mayıs kutlaması geniş katılımla Kadıköy'de yapıldı.
  • 2007: 1977 katliamının 30.yıl dönümünde DİSK ve KESK Taksim’de olacaklarını ilan ettiler. İstanbul valisi Taksim Meydanı’na çıkılmaması için geniş güvenlik önlemleri alınca, İstanbul'da trafik tıkandı. Aşırı kullanılan gaz bombalarından dolayı 75 yaşındaki İbrahim Sevindik hayatını kaybetti.
  • 2008: "Emek ve Dayanışma Günü" olarak kutlanması yasal olarak kabul edildi. Fakat resmi tatil olarak ilan edilmedi. DİSK, KESK ve Türk-İş, 1 Mayıs'ta Taksim'de olacaklarını duyurdular. Sabah erken saatlerde polis DİSK binasına saldırdı. Türk-iş Taksim’e çıkmayacağını açıkladı. Polis şiddetinin düzeyini gören DİSK ve KESK başkanları, vali ve başbakan ile yapılan uzun müzakerelerin ardından, Taksim'e yapılacak yürüyüşün ağır kayıplara sebep olabileceğini öngörerek, Taksim'e çıkılmayacağını beyan etti. 
  • 2009: Nisan’da TBMM'ye verilen önergeden sonra 1 Mayıs, 1981'de yasaklanmasının ardından ilk kez resmi bayram olarak kabul edildi. 1909 Selanik 1 Mayıs kutlamasının 100. yıldönümünde Taksim'e "makul kalabalığın” girmesine izin verildi.
  • 2010: 1 Mayıs, yıllarca süren mücadeleler sonunda onlarca kişinin hayatı pahasına kazanılan bir hak olarak, kitlesellikle ve bayram coşkusuyla Taksim'de kutlandı.
  • 2011:  DİSK, “1 Milyon Kişi Taksim’e” çağrısı yaptı. Küba’nın ardından dünyadaki ikinci büyük 1 Mayıs kutlaması olduğu söylendi. Dört ayrı kortejle Taksim’e yüründü, DİSK tarafından oluşturulan kortej Şişli Halaskargazi Caddesi üzerindeydi. Taksim’de, 1977 1 Mayıs’ına damgasını vuran “ellerinden zincirlenmiş işçi” pankartı yeniden yerine asıldı.
  • 2012: Taksim Meydanı’na kurulan kürsüde, çok sayıda aydın, sanatçı, sendika yetkilileri konuşma yaptı. Meydan’da halaylar çekildi, şarkılar söylendi. 1 Mayıs kutlamaları genel olarak bayram havasındaydı.
  • 2013: İstanbul valisi Hüseyin Avni Mutlu, inşaat  gerekçesiyle Taksim'in kutlamalara kapalı olduğunu açıkladı. Beşiktaş’taki göstericilere yedi saat boyunca gaz ve suyla saldırıldı. Şişli’nin neredeyse her bölgesinde polis ve göstericiler arasında çatışma yaşandı. Polis gaz bombası ve tazyikli su ile kitlelere saldırdı. Galata Köprüsü, 1970’de yapılan bakım çalışması dışında ilk kez o gün kaldırıldı. İstanbul’da metro, metrobüs, vapur, motor, tramvay seferleri iptal edildi; birçok yol ulaşıma kapatıldı.
  • 2014:  AKP Hükümeti resmi bayram ilân edilen 1 Mayıs için, Gezi Direnişi’nden sonraki yılda, Taksim Meydanı dışındaki bir meydanda kutlama yapılmasını şart koştu. İstanbul Valiliği “provokasyon istihbaratı” var dedi. Bu karara rağmen DİSK’in Taksim’e doğru yürüyüşü başladığında ve DİSK Genel Başkanı Kani Beko ile polisin müzakeresi hâlâ daha devam ederken, polis kitleye saldırdı.
  • 2015: İstanbul Valiliği 16 Nisan 2015’te  gösteri yürüyüşü için kullanılacak alanlar arasında Taksim Meydanı’nı göstermedi. Taksim Meydanı’na giriş ve çıkışlar kapatıldı. Sarı basın kartı olmayan gazetecilerin ve polislerin dışında kimsenin giriş ve çıkışına izin verilmedi. İzin verilen sendikalar Birleşik Kamu İş, Aksiyon İşçi Sendikaları Konfederasyonu, Cihan Sen, Yol İş, Hak-İş ve Türk-İş Taksim Anıtı’na çelenk bıraktı. İstanbul valisi Vasip Şahin 1 Mayıs’ta 203 gözaltı yaşandığını, altı polis ve 18 göstericinin yaralandığını söyledi.  Şişli ve Beşiktaş’ta sabah saatlerinde başlayan plastik mermi, tazyikli su ve biber gazıyla başlayan polis saldırısı akşam saatlerine kadar sürdü.
  • 2016: İstanbul valiliği Taksim Meydanı’na çıkan tüm yolları yaya ve araç trafiğine kapattı. DİSK, KESK, TMMOB ve TTB, DİSK Genel Merkezi’nde 1 Mayıs kutlamalarını Bakırköy Halk Pazarı Meydanı’nda gerçekleştirmeye karar verdiklerini açıkladı. SODAP, Halkevleri, Devrimci Anarşist Faaliyet, Alınteri, İnşaat İşçileri Sendikası, Halkın Kurtuluşu Partisi gibi gruplar ise 1 Mayıs’ı Taksim’de kutlayacaklarını açıkladı. Bakırköy’deki miting az sayıda gözaltı ve engelleme ile sona erdi. 1 Mayıs’ı Taksim’de kutlamak isteyenlere ise Beşiktaş, Şişli ve Beyoğlu civarında polis saldırdı. Mecidiyeköy Köprüsü’nün altında da polis gaz bombası, plastik mermi ve tazyikli su kullandı. Bir eylemci gaz kapsülüyle gözünden yaralandı. Tarlabaşı'nda dolaşan TOMA, karşıdan karşıya geçmeye çalışan bir kişiye çarptı. Şişli Etfal Hastanesi’nde tedavi altına alınan Nail Mavuş hayatını kaybetti.
  • 2017: İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, 1 Mayıs İşçi Bayramı'nın Taksim'de kutlanmayacağını açıkladı. DİSK, KESK, TTB ve TMMOB 1 Mayıs’ı İstanbul’da yine Bakırköy Halk Pazarı’nda kutlayacaklarını söyledi. Taksim Meydanı’na çağrı yapan örgütler ise Zincirlikuyu’da toplanarak, Taksim’e yürüyeceklerini ifade etti. Taksim Meydanı’na çıkmak isteyen 165 kişi İstiklal Caddesi, Beşiktaş, Talimhane, Gayrettepe, Zincirlikuyu, Okmeydanı’nda gözaltına alındı.
  • 2018: DİSK, KESK, TMMOB ve TTB 10 Nisan 2018’de yaptıkları açıklamada İstanbul’da 1 Mayıs’ı Maltepe’deki miting alanında kutlayacaklarını açıkladı. Çünkü Taksim için İstanbul Valiliğine yapılan başvuru reddedilmişti. Bazı örgütler ise 1 Mayıs’ı Taksim’de kutlayacaklarını söyledi. Taksim Meydanı sabahın erken saatlerinden itibaren bariyerlerle çevrildi. Meydan gazeteciler de dâhil kimse alınmadı.
  • 2019: İstanbul Valiliği Taksim'i 1 Mayıs İşçi Bayramı'na kapattı. Emek ve meslek örgütleri miting için Bakırköy Pazar Alanı'nı adres gösterdi. 1 Mayıs İşçi Bayramı’nı Taksim meydanında kutlamak üzere çağrı yapan gruplar ile sendikalar ise sabah 09.30 civarında Şişli’deki Cevahir Alışveriş Merkezi önünde toplanmaya başladı. Meydan’a çıkmayı başaran Devrimci Gençlik Birliği üyesi yaklaşık 20 kişilik grup polis saldırısına uğradı.
  • 2020: COVID-19 pandemisi gerekçesiyle sokağa çıkma yasağı ilân edildi. Tüm eylem ve etkinlikler yasaklandı. DİSK’in Taksim'e yürüme  talebini İstanbul Valiliği, yürüyüşün sosyal mesafenin korunmasıyla ilgili kurallara uygun olmadığı gerekçesiyle reddetti. Taksim’de DİSK üyesi 25 kişi gözaltına alındı. 1 Mayıs’ı kutlamak üzere sokağa çıkan 48 kişi, gün içerisinde Beşiktaş, Taksim Meydanı, Elmadağ, Şişli, Kadıköy Rıhtım ve Okmeydanı’nda gözaltına alındı.

Kaynak: https://m.bianet.org/bianet/yasam/243358-1-mayis-lar-1909-dan-2021-e

Türkiye'de 1 Mayıslar-1909'dan 2021'e (DİSK):

Dünyadan 1 Mayıs Afişleri:

Nazım Hikmet’in kendi sesinden 1 Mayıs kutlama mesajı:


Fidel Castro'nun 1 Mayıs Konuşmasından:

25 Mart 2022 Cuma

Sokak Köpekleri ve Kapitalizm - Mustafa Güney

Mustafa Güney

Sokaklarda yaşayan köpekler konusunda ne yapılabilir?.. Sokaklarda yaşayan köpeklerin kendi haline bırakılması doğru mu?.. Bu durumda onların saldırdığı insanlar ne yapacak?.. Peki, sokaklar köpeklerin kendileri için sağlıklı mı?.. Farklı bir yol izlenecekse bu yol ne olabilir?.. “Medeni ülkeler”in bu sorunu çözdüğü söyleniyor, onların uyguladığı çözümler uygulanabilir mi?..


Bu sorular, yakın zamanda Türkiye’de ve dünyada yaşanan birçok olayla birlikte, giderek daha yüksek sesle dile getiriliyor. Bu soruların etrafında dönen tartışma giderek daha fazla insanın, özellikle “kanaat önderi” olarak bilinen kişilerin, en azından bir fikir belirtme ihtiyacı hissettiği bir tartışma haline geliyor. Bu tartışmanın odağında da biri, sokaklardaki köpeklerin oluşturduğunu düşündükleri güvenlik sorununun ne şekilde olursa olsun çözülmesini isteyen, diğeri ise köpeklerin iyi bir yaşam sürme hakkına sahip olduğunu savunan, bu hakkı onların elinden alacak bir çözümün hangi nedenle olursa olsun uygulanmasına karşı olan iki kesim var.

Bazı okurlar, bu meselenin kapitalizm ile ilgisinin ne olduğunu sormuş olabilir. Öyleyse, köpek adı verilen canlıların dünyadaki diğer canlıların arasına nasıl katıldığını hatırlayalım. Bugün köpek olarak bildiğimiz canlıların tamamı insanlar tarafından yaratılmıştır. Köpekler binlerce yıl önce, evcilleştirilen kurtların genetik olarak değişip, insanlarla yaşamaya uygun hale gelmesi ile oluştu. Dünya üzerinde bulunan bütün köpekler, onlar ile ilgili olan her şey, sokak köpekleri ile ilgili aklımıza gelecek her tür sorun da dâhil olmak üzere insanlık tarafından oluşturulmuştur. İnsanlığın neyi nasıl üreteceğini dünya üzerinde var olan ekonomik sistem belirler. Tek tek ürünlerin yanı sıra insanlığın yaşadığı sorunları yaratan da bu sistemdir. Sorunlara hangi çözümlerin bulunabileceğini, hangi çözümlerin tartışmaya bile açılamayacağını ekonomik sistem belirler. Son 400-500 yıldır dünya üzerindeki sistem kapitalizmdir ve bu süre boyunca insanlık ile iç içe geçmiş diğer her şey gibi, köpeklerin de yaşamını ve onlarla ilgili sorunları bu sistem şekillendirmiştir. 

Burada yazıya bir parantez açıp, konu ile benim ilgilenmeye nasıl başladığımı anlatayım. Sokak hayvanları konusu, son iki yıl içinde tesadüfler sonucunda kendimi içinde bulduğum bir konu. Bundan iki sene önce, bu konu, kulaktan dolma bilgi sahibi olduğum bir konuydu. Kedi/köpek gibi hayvanlardan uzak bir çocukluğum oldu. Bu hayvanların bana temas etmesinden bile korkardım, itiraf edeyim hala bir miktar korkuyorum. Ancak iki yıl önce bir arkadaşımın zorlamasıyla, yaşadığımız küçük yerleşim yerinde hayvan hakları ile ilgili bir organizasyonda aktif rol aldım. Sokağa atılmış veya sokakta doğmuş kedileri ve bir köpeği farklı zamanlarda evimde misafir ettim. Kediler ve köpeklerin sokaklardaki yaşamlarını daha iyi hale getirmek için ve bir yandan da sokakları bu hayvanlardan korkanlar için daha güvenli hale getirmek için büyük çaba harcayan bir organizasyonun içinde yer aldım. Saldırgan köpekleri barınaklarda bir süre misafir eden, her sabah soğuk, yağmur dinlemeden gezdiren, eğiten, sonra da onlara ev bulan, daha sonra da onların durumunu takip eden insanlarla tanıştım. Bu arada, sokaklarda doğan, anneleri ve sahipleri tarafından terk edilen onlarca köpeği ve kediyi yaşatmak için verilen büyük çabaya tanık oldum. Harcanan büyük emeğe ve kimi zaman da harcanan paraya rağmen bu çabanın nasıl sonuçsuz kalabildiğini gözledim. Bunları yaşarken, bir yandan da Türkiye’de sokak köpekleri konusunun adım adım gündeme taşınmasını izledim. Vakit bulduğumda hem sokak hayvanları hem de insanlar için en iyi seçeceğin ne olduğu üzerine kafa yordum. Bu yazı aslında bu düşünme süreçlerimin ürünü… Hakkında yeteri kadar kafa yorduğum tüm meselelerde, içinde yaşadığımız ekonomik sistemin, hem o meseleyi anlamaya çalışırken hem de o mesele ile ilgili ne yapılacağını bulmaya çalışırken kendini hissettirdiğini düşünüyorum. Sokak köpekleri konusunda da durum böyle…

Sokak köpekleri hakkında sorulması gereken ilk soru, bence cevabı çok açık olan, ancak yine de bu konu ile ilgili her hangi bir fikir üretmeden önce insanların üzerinde düşünmesi gereken bir soru. Sokak köpekleri sokaklara nereden ve nasıl geldiler?.. Evet, bu sorunun cevabını bulmak zor değil. Onları insanlar sokaklara bıraktılar. Elbette bir kısmı sokaklara bırakıldıktan sonra çiftleştiler, sokaklarda yeni köpekler doğdu. Fakat yeni doğan köpeklerin, onları besleyen, hatta hastalandıklarında veterinere götüren insanların var olduğu zaman bile hayatta kalmalarının ne kadar zor olduğunu düşünürsek, önemli bir bölümünün sokak koşullarında birkaç ay içinde hayata veda ettiğini anlayabiliriz. Köpekleri elden geldiğince hızla kısırlaştırsak bile, sokağa yeni bırakılan köpekler nedeniyle yeniden köpek sayısının kontrol edilemeyecek düzeyde artması ihtimali ile karşılaşıyoruz. Bu sorunla sokaklardaki köpekleri olabildiğince hızla sahiplendirerek baş etmeye çalışıyoruz. Yine de, sokakta hiç köpek doğmasa bile, sadece köpek sahiplerinin sokağa bıraktığı köpekler nedeniyle sokak köpeklerinin sayısı kontrolden çıkabiliyor.

İnsanlar neden bu kadar çok köpeği sokağa bırakıyor?.. Bu sorunun cevabı ikinci bir soruda gizli...  Neden bir gün bırakacakları bu köpekler, insanlar tarafından önceden evlerine alındı? Köpeklerin insanlık için rolü nedir?..

On binlerce yıl önce evcilleştirilen ilk köpeğin en önemli işlevleri muhtemelen, kendisini evcilleştiren insanların avlanmalarına ve kendilerini vahşi hayvanlardan ve diğer insanlardan koruma ihtiyacını karşılamalarına hizmet etmeleriydi. Diğer hayvanların evcilleştirilmesi ile köpekler çobanlık yapmak gibi bir işlev daha edindiler. Böylece insan topluluklarında, o toplulukların içindeki görev dağılımın parçası olan canlılara dönüştüler. Zamanla yukarıda saydığım işlevlerin yanı sıra bir işlev daha edindiler. Sürü halinde yaşayan ve etrafındaki diğer türdeşlerine bağımlı olan kurtlardan evrimleşen köpekler, birlikte yaşadıkları insanlara sadık varlıklardı, hatta köpekler, birlikte yaşadıkları insanları, başka hiçbir insanın sevemeyeceği kadar seven canlılar haline geldiler. Bu sevginin arkasında köpeğin başka bir canlıya bağlanma ihtiyacı ve özellikle bu ihtiyacı sadece tek bir insandan karşılayabildiği zaman, o insana duygusal olarak bağımlı hale gelmesinin etkisi vardı.

Toplumsal sistem insanların arasında hiyerarşiler yaratmaya başladığında, köpekler de bu hiyerarşik sistemin parçası haline geldiler. Bir köpek, ailenin, eğer birlikte yaşadığı bir aile yoksa yaşadığı mahalle veya köyün bir üyesiydi. İnsanlarla eşit değildi, çoğu zaman eğer itibar sahibi bir ailesi yoksa, toplumsal sistemin en altındaydı. İnsanlar özellikle köpeklerinin kendilerine itaat etmesini beklerdi. Bekledikleri gibi davranmadıklarında köpekleri acımasızca cezalandırabilirlerdi. Mahalledeki insanlar, özellikle çocuklar köpeklerle eğlenebilir hatta onlara eziyet edebilirdi. Ancak bir köy ya da mahalle nasıl evsiz insanlara sahip çıkıp, onlara hiç değilse bir çorba veriyorsa, köpeklere de sahip çıkar, onlara en azından bir parça ekmek verirdi. Köpeklerin zaman zaman sokaklarda insanlara saldırması o kadar da büyütülmez, mahallenin kendi içinde yaşadığı bir sorun olarak görülürdü. Sokaklardaki köpekler insanlarla daha fazla iç içe olur, bu da onların daha fazla eğitilmelerini sağlardı ve bu sayede büyük bölümü insanlarla nasıl bir ilişki kurması gerektiğini öğrenirdi.

Kapitalizm, dünyanın farklı mahallelerinde, köpeklerle insanlar arasında kurulmuş bu dengeyi yavaş yavaş değiştirdi. İnsanlar yavaş yavaş sokaklardan evlerine çekildiler. Mahalle kültürü yok oldu. Mahallelerde yaşayıp birbirine sahip çıkan bakkal ve manav amcalar/teyzeler, kendi mahallesinden bir çocuk alt mahalleden çocuklarla kavga ettiğinde, hiç düşünmeden kavgaya karışan çocuklar, artık büyük ölçüde yoktu. Köpekler, yaşam koşulları onları, kısmen ya da tamamen sokaklarda yaşamaya mecbur bırakan insanlar nedeniyle sokakları doldurdu.

Bu dönüşümün bir nedeni, insanları büyük ölçüde kendi bireysel hayatları için çalışıp çabalamaya, başka insanların, o insanlar kapı komşuları dahi olsa, sorunlarını düşünme işini o insanlara bırakmaya iten, kapitalizme ait kültürdü. Bu kültür, insanların önemli bir bölümünü evlerinin kapı eşiğinin ötesindeki problemleri sahiplenmemeye itti. İkincisi, evlerinden bir iki saat ötedeki iş yerlerinde çalışan, okullara giden, alış veriş merkezinde vakit geçiren birçok insanın, özellikle beyaz yakalı kesimin, mahallelerindeki, hatta yaşadıkları apartmandaki diğer insanlardan ve canlılardan kopmasıydı. Onları sadece kendi yaşamlarını etkilediği, örneğin gece uyumalarını önleyecek kadar gürültü yaptıklarında hatırlar oldular.

Bu koşullar altında, köpeklerin insanların gözündeki rolü de adım adım değişti. Köpekler ailenin bir üyesi olmaktan çıkarak, bir eşyaya veya bir oyuncağa dönüştü. Köpek almak, birçok insan için bir dizi platformu üyeliğinin, evindeki bir kitabın veya televizyonun alternatifi haline geldi. Köpeklerine çok iyi bakan, sağlıklarına dikkat eden ve mutlu olmaları için çabalayan birçok insan hala var, elbette. Ancak gözleyebildiğim kadarıyla hayvan hakları hakkında bilinç sahibi bir grup insan dışında, bu sevginin/özenin, ne kadarının köpek tarafından hak edildiği, ne kadarının aslında zorunlu olmadığı halde köpek sahipleri tarafından hayvanlarına gösterildiği konusunda, köpeklerin de sahiplerine karşı hakları olduğunu savunacak insan sayısı sınırlı. Köpeklerin haklarını ihlal eden köpek sahiplerinin suç işlediğini ve bu köpek sahiplerine karşı bir mücadele verilmesi gerektiğini düşünen insanların sayısı ise, hayvan hakları aktivistleri arasında bile sınırlı. Sahip olduğu köpeğin her hangi bir hakkı olmadığını düşünen bir insanın o köpeğe gösterdiği özen, bir süs biblosuna gösterdiği özenden farksızdır.

Böyle bir sistemde, insanların artık köpeklerine ihtiyaçları olmadığında ya da mevcut koşullarda köpeklerine bakmak istemediklerinde, köpeklere ne olacağı da bir sorun olarak beliriyor.

Köpek sahiplerinin bir kısmı artık ihtiyacı olmadığında veya ona bakamadığında, bir eşyayı atar gibi köpeği evinden atabiliyor. Hayvanlarını sokağa terk eden insanların bazıları, bundan başka yolları kalmayan kişiler. Örneğin, bir köpek sahibinin yaşadığı apartmanda, onun dışında yaşayan insanlar (komşu kelimesini özellikle kullanmadım), evinde beslediği hayvanın tahliye edilmesi için mahkeme yoluyla bir karar aldırdığında, bu kararın nedeni ne olursa olsun, artık o hayvan sahibinin hayvanı evinde beslemesi yasadışıdır. Hayvanı sokağa atması da yasa dışıdır. Hayvanla birlikte sokakta yaşamak istese, o da yasadışı hale geliyor. Yaşadığı yerde hayvanı bırakacağı bir barınak, köpeği almak isteyen bir tanıdığı veya köpekle birlikte taşınabileceği bir yer yoksa, bu köpek sahibinin yasal yollardan karşılaştığı sorunu çözmesi imkansız hale geliyor. Bu kişi hele bir de çocuğu varsa, belki içi kan ağlayarak köpeğini kuytu bir köşede terk etmek zorunda kalabiliyor.

Köpeklerin, zamanında bir parçası oldukları mahalle kültürü ise artık yok. Sokağa atıldıkları anda, insanların önemli bir bölümü için, yaşadıkları evin etrafında dolaşan tehlikeli bir yabancı ya da evin civarında istemedikleri bir tür atıktan farksız hale geliyorlar. İnsanlar evlerinin etrafında dolaşan güvenmedikleri yabancıların mümkün olduğunca hızla oradan uzaklaştırılmasını ister, ancak onları bir parça olsun kendileri ile özdeşleştirmeyi başarabildikleri için bunu en azından mümkünse onları ikna ederek veya onlara fazla zarar vermeden yapmanın yolunu ararlar. Atıklar ise her hangi bir ahlaki kaygı taşımadan toplanır ve yok edilir.

Sokaklarda yaşayan köpeklerle ilgili “medeni devletler”in uyguladığı çözümler, sokaklarda dolaşan yabancılara dair çözümleri ile sokaklara bırakılmış atıklara dair çözümleri arasındaki bir yerde. “Medeni devletler” kapitalist sistemin sınırları dâhilinde bir sosyal devlet barındırıyorlar. Her ne kadar bu ülkelerde sermayedarların insanlara satabileceği şeyleri ücretsiz sağladığını ileri sürerek, sosyal devletin sınırlanması hatta mümkünse ortadan kalkması gerektiğini savunanlar olsa da; bu ülkelerde bireyler, ortak sorunlarını organize olarak çözme iradesine sahip olmadıkları için, sosyal devlet, şehirlerde, mahallelerde, ülke genelinde var olan ortak sorunları, büyük şirketlerin çıkarlarına ters düşmeyecek şekilde çözmek veya en azından hafifletmek için çabalar. Bu çözümler genellikle kendi hakkını savunacak kadar bilinç sahibi, sosyal devlet tarafından önemli görülecek kadar parası olan, çok zengin olmasa da yoksul da olmayanların sorunlarına yöneliktir. Örneğin çocuklar ve evsizler, büyük ölçüde bir önceki cümlede tanımlanmış insanlar onları önemsediği, bir yere kadar da diğer insanlara sorun yarattıkları ölçüde, sosyal devlet tarafından önemsenir.

Sokaklarda yaşayan hayvanların durumu da, sosyal devlet tarafından önemsenen insanların talep ettiği şekilde ele alınır. İnsanların çoğunlukla kendi sorunları üzerinde düşünmeye teşvik edildiği bir sistemde de, sokaklarda yaşayan köpekler öncelikle insanları rahatsız eden ve sokaklardan bir an önce, ne şekilde olursa olsun kaldırılması gereken varlıklardır. Sonrasında insanların bu hayvanlara ne kadar kaynak ayırmak istediğine bağlı olarak, bu köpeklerin barınaklarda yaşamasına izin verilebilir ya da bir kısmı veya hepsi belki bir süre beklendikten sonra öldürülebilir. Öldürme kelimesi insanları rahatsız ettiğinde, bunun yerine “uyutma” adı verilen bir teknik terimi kullanmak mümkündür.

Nasıl “medeni olmayan ülkeler” sokaklardaki çöpleri kaldırma konusunda beceriksizse, ama “medeni ülkeler”de sokaklar tertemizse, sokaklarda yaşayan ve insanları rahatsız eden köpeklerle ilgili sorunu “medeni ülkeler” bu şekilde çözmüş olur, medeni olmayan ülkeler ise bu konuyu çözmeyi başaramaz ve bu ülkelerde köpekler sokaklarda yaşayıp insanları rahatsız etmeye devam eder.

Köpeklerin yaşamlarını daha iyi hale getirmek için çabalayan hayvan hakları örgütlerinin bu denklemin neresinde olduğunu sorabiliriz. Sokak köpeklerinin yaşadığımız ülke ve dünyadaki durumunu anlamak için, hem onların verdiği büyük çabayı hem de bu çabanın etkisinin neden sınırlı kaldığını anlamamız gerekiyor.

Gerek “medeni ülkeler” olarak adlandırılan çoğunlukla görece daha zengin ülkelerde, gerek medeni olmadıkları düşünülen görece daha yoksul ülkelerde, sokaklardaki köpeklerin sorunlarının çözülmesi ve daha iyi yaşamaları için çabalayan, bazıları gece gündüz bu mesele için çalışacak kadar hayatını adamış birçok insan var. Bu insanlar, farklı konular için, örneğin kimsesiz çocuklar, mülteciler, ormanların korunması gibi konular için uğraşan insanlara benziyorlar. Kadın hakları için veya toplumda ayrımcılığa uğrayan kesimlere destek olmak için çaba harcayan gruplarda yer alan kişiler de bunlara benziyor. Geçmişte bu grupların bir kısmının içinde bizzat çalıştım. Bir kısmının içinde çalışan insanlarla konuşma fırsatım da oldu.

Bu gruplarla ilgili yazılması gereken ilk husus, onların yaptığı tüm işlerin kapitalist toplumun işleyişinin bir parçası olduğudur. Kapitalist sistemde kaynaklar, örgütlü toplumsal mücadelenin olmadığı durumda, büyük şirketler, kapitalistler ve ekonomik sistemi ayakta tutmak için en azından bu insanların çıkarlarına aykırı şekilde hareket etmek istemeyecek devletin elindedir. Kaynaklara sahip olan bu kişi ve kurumlar, kaynakları büyük ölçüde kendi çıkarlarına uygun şekilde ve ekonomik sistemin genel çıkarlarına aykırı olmayacak şekilde dağıtırlar. Sivil toplum kuruluşları, bir miktar kaynağın kendilerine aktarılmasına çoğu zaman muhtaçtır. Dolayısıyla, STK’lar çoğu zaman sermayenin ve devletin çizdiği çerçeve içinde hareket etmek zorundadır. Bu çerçeve STK’ların yapabileceklerini sınırlar. Bir süre sonra yeterince sivil toplum kuruluşu bu şekilde yönlendirildiğinde, sivil toplumculuğun nasıl yapılması gerektiğine dair bir anlayış şekillenmiş olur ve yeni kurulan sivil toplum kuruluşları artık yönlendirmeye gerek kalmadan bu çerçeve içinde kalır.

Kapitalizmin sivil toplumculuğa çizdiği bu çerçevenin temelinde, sistemin bireyci bakış açısı vardır. Sivil toplum, insanların bireysel ihtiyaçlarını karşılamak için vardır. Burada ihtiyacı karşılanan insanlar, yardıma ihtiyacı olan mülteciler, sokaklarda yaşayan evsiz insanlar veya kimsesiz çocuklar değil, mültecilerin, evsiz insanların, çocukların durumuna üzülen insanlardır. Ya da hayvanların, örneğin köpeklerin durumuna üzülen insanlar. Bu insanlar üzüldükleri insanlar veya diğer canlılar için bir şeyler yapma ihtiyacı hissederler. Sivil toplum onların bu ihtiyaçlarını gidermeye katkı sağlar. Kapitalizmin çizdiği sınırlar çerçevesinde, insanların, sivil toplum kuruluşlarının ya da toplumun, yardıma ihtiyacı olan insan veya hayvanlara karşı bir sorumluluğu yoktur. Bir sivil toplum kuruluşu, eşi tarafından evden kovulan, çocuğu ile kalacak yer arayan, geçmişte ailesi tarafından eğitim almasına izin verilmeyen, eşi tarafından çalışmasına izin verilmediği için işe giremeyen, parasız, evsiz ve kimsesiz 100 kadına kalacak yer bulabilir, ama o 100 kadının ardından kendilerine gelen bir sonraki 100 kadını reddedebilir. Reddedilen ikinci 100 kişinin bu STK’ya karşı tepki duymaya hakkı yoktur. Çünkü o kuruluş ne onlara ne de ilk kabul ettikleri 100 kadına karşı bir sorumluluk taşımamaktadır. Söz konusu kuruluş hiçbir sorumluluk taşımadan, kendilerini destekleyen insanlardan aldıkları para ve desteğin izin verdiği, bir bakıma bu kurumu destekleyenlerin yeterli bulduğu sayıda kadına, yine bu insanların yeterli bulduğu düzeyde destek olmuştur.

Örneğin İstanbul’da yoksul çocuklara destek olma amacı ile kurulmuş bir vakıf, çoğu zaman yaptıkları çalışmaların şehirdeki genel yoksulluğu nasıl azalttığını veya söz konusu yoksulluğun artmasını nasıl önlediğini anlatmaz. Bunun yerine 1000 çocuğun sağlık kontrolünden geçtiğini, 500 çocuğa kitap dağıtıldığını anlatır. Bir kısmı, söz konusu sağlık kontrolünün o 1000 çocuğun sağlığını, kitabın 500 çocuğun eğitim yaşamını nasıl etkilediğinden bile bahsetmeye gerek duymaz. Bu kuruluşların içinde çalışan, hatta kimi zaman yöneticilik pozisyonuna gelmiş, evsiz insanların, yoksul çocukların veya eğer kuruluş hayvanlarla ilgileniyorsa sokak köpeklerinin tamamının yaşadığı sorunlara karşı kendilerini sorumlu hisseden ve bu sorunların çözülmesini, hiç değilse hafiflemesini isteyen birçok insan vardır. Onlar kapitalist sistemin kendilerine çizdiği çerçevenin içinde yaptıklarının ne kadar az işe yaradığını çaresizce seyrederler ve bu çaresizlikle kendilerini duyarlı oldukları konuya giderek daha çok adar, gece gündüz çalışırlar.

Kapitalizmin çizdiği çerçevenin, sivil toplum kuruluşlarının yapabileceklerini sınırlandıran, hatta kimi zaman yaratmak istediklerinin tam tersi sonuçlara yol açmalarına neden olan, iki önemli etkisi vardır. İlki bu sınırlar dâhilinde bulunan çözümlerin bir üst paragrafta bahsedilen boyutudur. Bu kuruluşlar, yardım edilenlerin, örneğin sokak köpeklerinin tamamına değil, sadece onların arasından seçilen bir, iki, 10 ya da 100 tanesine yardım üzerine kuruludur. Bir insanın sokağındaki küçük siyah köpek yavrusunu evinde misafir etmesi takdir edilecek bir şeydir. Ama eğer sokak köpeklerinin tamamının sorununu çözmeyi amaçlayan bilinçli ve örgütlü bir çabanın parçası değilse, sokak köpeklerine genel anlamda her hangi bir fayda sağlayan bir davranış değildir. Evinde şiddete uğrayan 100 kadına kalacak yer temin edip, 101’inciyi reddeden kurum, mesela kadınların gördüğü aile içi şiddeti azaltmak yerine arttırabilir. Böyle bir hareket, şiddete uğrayan kadınların kendisine yardım ediyormuş gibi görünen tüm kurumların, daha fazla insana yardım etme imkânlarının olmadığı gerekçesi ile kendisini reddedeceğini düşünmesine neden olup, bu tür kurumlara güvenini tamamen sarsabilir. Bu durumda eşi tarafından şiddete uğrayıp, evinden çocuğu ile çıkmayı düşünen kadınlar, bu ve benzeri kurumlara güvenerek evlerinden ayrıldıklarında bu kurumlar tarafından sahiplenilmeyip sokakta bırakılabileceklerini düşünerek, evlerinde kendilerine ve bazen çocuklarına yönelen şiddete katlanabilir. Üstelik bir gün aile içi şiddete uğrayan herkesin sorununu çözmeyi amaç edinmiş bir kurum ortaya çıkarsa, bu kurumun insanların güvenini kazanması çok daha zor olacaktır. Bazen sivil tolum kuruluşlarının hafifletmeyi hedeflediği sorunların kalıcı olmasına neden olmaları bile mümkündür.  Özellikle sivil toplum kuruluşlarının yaptıkları çalışmalardan kar eden bir sektör oluştuğunda, bu sektörden kar edenler bu kuruluşların var olmasına neden olan sorunların devam etmesini isteyebilirler. STK’lar üzerinden kar eden şirketler, sadece bu kuruluşlara bir şeyler satan şirketler değildir. Örneğin sokak köpekleri söz konusu olduğunda, kar eden, sadece sokak köpeklerine dağıtmak için mama satan şirketler değil, aynı zamanda sokak köpeklerine yardım eden sivil toplum kuruluşlarına destek olan, bunu reklamları ile duyurup, hayvanlara karşı duyarlı bir şirket imajı çizen kuruluşlardır da. Burada bir not olarak düşelim: Mevcut ekonomik sistemin sınırları içinde bile, bir şirketin hayvanlara karşı duyarlı olması önemlidir. Bu duyarlılığı gerçek anlamda gösterebilen şirketlerin belki bunu şirket imajının bir parçası yapması da, yine kapitalist sistemin sınırları içinde kabul edilebilir. Ama bir sivil toplum kuruluşuna yapılan sınırlı bir yardım, söz konusu şirketin o konuda duyarlı olduğunu göstermez. Bir şirketin hayvanlara karşı duyarlı sayılabilmesi için, yaptığı üretim, attığı atık, ürettiği ürün başta olmak üzere sorumlu olduğu bütün faaliyetlerinin hayvanlara etkisini hesap etmesi gerekir. 

Kapitalizmin sivil toplum kuruluşlarına çizdiği çerçevenin yarattığı ikinci önemli etki, sivil toplum kuruluşlarının toplumda sadece bir konuda hassasiyet gösteren insanları bir araya getirmesidir. Günümüzün sivil toplum mantığı, kuruluşun temel ilgi alanı dışındaki sorunları önemsememesi üzerine kuruludur. Örneğin hayvan hakları ile ilgilenen kuruluşlar, sokak köpeklerinin çocuklara saldırılarını önlemek için çaba sağlamalı mıdır?.. Benim bu soruya verdiğim cevap, evettir. Amacımız sadece sokak köpeklerinin hayat kalitesini yükseltmek bile olsa, bunu sağlamak için köpeklerle genel olarak toplum arasında düzgün bir ilişki kurması gerektiği açıktır. Bu düşünce ile içinde yer aldığım hayvan hakları kuruluşuna yeni katılan gönüllülerimiz ile düzenlediğimiz tanışma toplantımızda şöyle demiştim: “Bizim kuruluşumuz hayvanları seven insanlar kadar onlardan korkan insanlara da hizmet eden bir kuruluştur. Yaşadığımız yerde hayvanlardan korkan, onlarla sorun yaşayan insanları suçlamadan, onlarla iletişim kurmamız ve onların da sokaklardaki köpeklerden korkmadan dolaşabildiği ortamı yaratmalıyız” demiştim.

Ancak mevcut koşullarda sivil toplum kuruluşlarının felsefesi, hayvanlara üzülen insanların, bir şeyler yapma ihtiyacını giderme üzerine kurulu olduğu için, bu felsefenin ötesine geçmek isteyen insanlar için bile bunu yapmak zordur. Hayvanlara üzülerek hareket eden insanlar, hayvanlardan korkan insanların bu duygularını önemsemek zorunda mıdır?.. Yoksa bu insanlar kendi yaşadıkları bu korku ile baş etmenin yolunu kendileri mi bulmalıdır?.. Hayvanlara destek olma ihtiyacımızı gidermek için kurduğumuz organizasyon, neden başka insanların köpeklerden korkmadan sokaklarda dolaşma ihtiyacını gidermek için kaynaklarını harcasın ki?.. Ya hayvanlardan korkan insanlar da organize olur ve köpekleri sokaklardan toplatırsa? O zaman o insanlarla mücadele edip, o insanların talebi ile sokaklardan hayvanların toplanmasına engel olmak için çabalanır. Ancak böyle bir çabaya girmek yerine, o insanları ikna etmek daha akıllıca değil mi?.. Üzüldüğümüz hayvanlar için de olsa, o hayvanlardan korkan insanlarla birlikte çalışılamaz mı?.. Hayvanlarla ilgili eylemleri tek tek köpekleri beslemek ve sağlıkları ile ilgilenmek olan bir kuruluşun hayvan hakları mücadelesinin, bu tür eylemlerin üzerine kurulu bir dünyada böyle bir şeyi organize etmesi çok zordur. Hayvanlardan korkan insanlarla nasıl iletişim kurulur? Onların kaygıları nasıl giderilir? Onların da ihtiyaçlarına yanıt verecek bir hayvan hakları temelli organizasyon nasıl inşa edilir? Bu soruların cevaplarını bulmak ne kadar iyi niyetli olursa olsun, küçük ve yerel bir hayvan hakları organizasyonu için zordur. Daha büyük ve kendilerine kaynak aktaran kurumların daha fazla güdümüne girmiş organizasyonlar için ise çok akıllıca değildir. Bu nedenle köpeklere hayatlarını adamış insanların bile, sokaklarda köpeklerin saldırısına uğrayan çocukların sokaklarda güvenle dolaşması için bir çözüm bulması, hatta bu konuyu içinde bulunduğu organizasyonda tartışmaya açması kolay değildir.

Sokaklarda yaşayan köpeklerin büyük bölümü çok kötü şartlarda yaşamaktadır. Üstelik Türkiye’de giderek daha çok insan bu köpeklerin sokakta yaşayan insanların güvenliğini tehdit ettiği algısını taşımaya, bu sorunun ne şekilde olursa olsun çözülmesi gerektiğini düşünmeye başlamıştır. Bu algı ve düşünce kuvvetlendikçe “medeni ülkeler”in çözümlerinin benzerlerinin Türkiye’ye uyarlanması olasıdır.

Köpeklere ait sorunların temelinde, artık bu hayvanların toplumumuzun dahası çoğu zaman içinde yaşadıkları toplumun esaslı bir parçası olamamaları yatmaktadır. Ancak aynı apartmanda yaşadığımız insanlarla bile aynı toplumun bir üyesi olduğumuz, birbirimize karşı sorumluluk taşıdığımız algısının ciddi şekilde sarsıldığı bir dünyada, bunu sağlamak ciddi bir emek gerektiriyor.  İlk atmamız gereken ve belki en zor olan adım, kapitalizmin zihnimize çizdiği sınırları aşmak oluyor.

En azından toplumun bir kesimi köpeklerin, sadece bir iki tanesinin değil, tamamının sorumluluğunu üstlenmeli, onların yaşam standardını yükseltmek için neler yapabileceğini tartışabilmeli, elbette bu konuda yapılacakların diğer toplumsal meselelere etkisini de hesaba katarak ve bu etkilerin olumsuz olmaması için ne gerekiyorsa yaparak… 

Köpeklerin günümüz dünyasındaki yaşam koşullarının temelinde, onların alınıp satılma üzerine kurulu, onları bir mal haline getiren ticaretin yattığını düşünüyorum. Köpekler konusunda duyarlı insanların, bir köpeğe bakmak isteyen kişilerin, bu hayvanları pet-shop olarak bilinen dükkânlardan satın almak yerine, sokaklarda yaşayan köpeklerin arasından birini evlerine almaya teşvik edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Birçok insan sokaklardaki köpeklerin hastalık taşıyabileceğini veya eğitilmesinin zor olacağını düşünüp, evlerine bu şekilde köpek almaya çekinebilir. Ancak bu kaygılar, köpekler için uğraşan insanların bu hayvanlarla sahiplenecek aileler arasındaki uyum sürecine katkı sağlamaları ve gerekirse özellikle ailenin sahip olduğu koşullar artık köpeğe bakmak için yetersizse söz konusu köpeği geri almayı kabul etmeleri ile aşılabilir. Hali hazırda bunu yapan organizasyonlar var. Ancak köpeklerin yaşam standardının arttırılabilmesi için bunun bir kültür haline getirilmesi gerekiyor. Sokaktaki köpeklere ev bulmak için çoğu zaman başvurulan bireysel hesaplardan Facebook ve Instagram yolu ile ilan verilmenin ötesine geçmek, evlerinde bir köpekle yaşamak isteyen kişilerin büyük bölümünün başvuracağı bir organizasyon kurmak ve hayvan sevgisinin, köpek satın almak yerine köpekleri bu şekilde sahiplenmeyi gerektirdiğini vurgulayan bir kültür oluşturmak gerekiyor.

Sokaklardaki köpeklerin sistematik bir şekilde kısırlaştırılması zorunludur. Bir zamanlar bu konuda ihtiyatlıydım, ama bu konuda çalıştıktan sonra anladım ki, köpeklerin özgürce doğum yapması, her yıl sokaklarda çok sayıda yavru köpeğin ölmesi demek. Bunu önlemenin tek yolu köpeklerin sahip olacağı yavru sayısını denetlemekten geçiyor. Bu konuda gösterilen çabada ulaşılmak istenilen hedef sokaklardaki bütün köpekleri kısırlaştırmak olmalı. Kaynakları sınırlı küçük bir organizasyonun bunu yapmasının çok zor olduğunu biliyorum. Ancak küçük boyutlu bir organizasyon bile bu hedefe nasıl ulaşılacağını tartışabilir ve konuyu gündemde tutup, günü geldiğinde daha büyük organizasyonlarla işbirliği yaparak bu hedefe ulaşmak için çabalayabilir. Bu çabanın yıllarca bir işe yaramasa bile, böyle bir hedefi hiç gündemde tutmamak ile kıyaslandığında faydalı olacağını düşünüyorum.

Köpeklerin bir bölümünün eğer onlar için güvenli hale getirilirse sokaklarda yaşaması sağlıklı mıdır? Bilmiyorum. Ancak yakından tanıdığım köpeklerin tamamının sokaklarda dolaşmayı sevseler de, gerektiğinde dönebilecekleri bir ev olmasını, onları sahiplenmiş bir insana ihtiyaç duyduğunu net bir şekilde gördüm. Ancak eğer sokaklarda yaşayacaklarsa, bu köpekler en azından onları önemseyen insanlar tarafından, hatta eğer bir gün bu mümkün hale gelirse bütün toplum tarafından eğitilmelidir. Sadece insanlarla ilişkileri açısından değil, köpeklerin birbirleri ve diğer sokak hayvanları ile ilişkisi açısından da bu gerekli. Köpeklerle ilgilendiğim iki yıl içinde bu hayvanların neredeyse hepsinin eğitilebildiğini gördüm. Bunun için çaba sarf etmek isteyen insanlar olduğu zaman, köpekler insanlara, hayvanlara hatta birbirlerine saldırmamaları gerektiğini öğreniyor. Bunu öğrenmekte güçlük çeken köpeklerin de bir süre barınaklarda tutulması, eğitilmesi, gerekirse sahiplendirilmeleri mümkün.

Kısacası köpeklerin ülkemizdeki yaşam standardını anlamlı bir şekilde arttırmak için, olabildiğince çok insan, mümkünse tüm toplum tarafından konunun tartışılması, bir strateji belirlenmesi, bu stratejinin sahiplenilmesi ve inşa edilmesi gerekiyor. Bunun için de kanımca kapitalist sistemin içinde yaşamaya devam etsek bile, bir gün kurulacağını düşündüğüm sosyalist sistemin insanları gibi düşünmeliyiz.

İzleme Önerisi: HAYIRSIZADA-ANİMASYON

2010 Cannes Film Festivali'nde en iyi kısa film ödülünü alan Hayırsızada (Chienne d'Histoire) oldu. Yönetmen Ermeni asıllı Fransız Serj Avedikyan'ın 2010 yılında hazırladığı ve 1910 Sivriada (Hayırsızada) Köpek Katliamı'nı anlatan yürek burkan belgesel filmidir. Sulu boya tablolar gibi yapılan animasyon filmde, İstanbul'un artan sokak köpeklerinin toplanıp Hayırsızada'ya götürülmeleri, açlıktan, susuzluktan, birbirlerini kırarak ölmeleri anlatılıyor...

9 Mart 2022 Çarşamba

Genç Marx ve Din

Mahmut Boyuneğmez


Bu yazıda Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı-Giriş (HHFEKG)’i baştan sona değerlendirip, ne anlattığı üzerinde durmayacağım. Marx’ın bu metinde din konusundaki eleştirel tutumuna odaklanıp, Türkiye solunda bu metindeki dine dair yazılanların anlaşılmasındaki yanlışlıklara ve yetersizliklere işaret edeceğim. Umarım bu çabam, bu metnin din üzerine değerlendirmelerinin doğru kavranmasına yarar ve Marx’ı bu konuda haksız yere suçlamanın önünü alır. Başlamadan hemen belirteyim, yazdıklarımın daha iyi anlaşılması için, https://marksistarastirmalar.blogspot.com/2021/12/hegelin-hukuk-felsefesinin-elestirisine.html adresinde Auguste Cornu'nun, Marx'ın bu Giriş'teki din konulu pasajlarına dair açıklamalarının okunması yararlı olacaktır.

Önce yanlış anlamalara ve yetersiz kavrayışa örnekler vermek istiyorum. İlk örneğimiz, Ceren Tuğlu Olpak’ın kolektif yazılan bir kitap olan Marx’ın Düşüncesi’ndeki İlk Adımlar: Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi adlı makalesinden. Olpak şunları yazıyor:

“Dinin toplumların afyonu olduğuna dair meşhur tespitini ilk kez 1844 yılında kaleme alınan ‘Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı-Giriş’te dile getirecek ve tüm diğer genç-Hegelciler gibi Hegel’le Hegel’in zemininde kavga edecekti. Marx bu metinde her ne kadar sonradan alacağı tutumun oldukça gerisinde dursa da, dinin devletin ve toplumsal bilincin tersine çevrilmiş hali olduğunu söyleyerek, halkın gerçek mutluluğu için öncelikle halka vaat edilen bu sahte mutlulukla mücadele edilmesi gerektiğini belirtecekti. Eleştirisinde dinsel anlayışa karşı giriştiği tutum hala dinsel öğelere Hegel düşüncesinde verilen merkezi yeri temelinden sarsamıyor olsa da (…)” (Editör: Nevzat Evrim Önal, Tarihsel Gelişimi İçerisinde Marx’ın Düşüncesi içinde, Ceren Tuğlu Olpak, İlk Adımlar: Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi, Yazılama Yayınevi, 2. Baskı, 2021, s. 13)

Birincisi: 1843 sonu ya da 1844 başında yazılan HHFEKG’te Marx, Hegel’le “kavga etmez”. Hegel’le kavga ettiği çalışması, HHFEK’nın kendisidir. İkincisi: Marx’ın HHFEKG’te din konusundaki tutumu, hayatı boyunca özünde değişmemiş, fakat içeriğinde gelişmiştir.  Başka bir deyişle, bu metindeki dine karşı tutumu, sonradan aldığı varsayılan bir tutumun gerisinde değildir. Üçüncüsü: Bu metinde Marx, dinin, “devletin ve toplumsal bilincin tersine çevrilmiş hali olduğunu” söylemez. Şunu söyler: “Bu devlet, bu toplum, bir ters çevrilmiş dünya-bilinci olan dini üretir (…)” Dördüncüsü: Marx bu metinde ve başka hiçbir eserinde, “halkın gerçek mutluluğu için öncelikle halka vaat edilen bu sahte mutlulukla mücadele edilmesi gerektiğini” belirtmez. Marx’ın bu metin dâhil hiçbir eserinde, halkın gerçek mutluluğu için, dinle mücadele edilmesi gerektiği şeklinde bir önerisi yoktur. Beşincisi: Marx bu metindeki felsefi din eleştirisiyle, din konusuna dair materyalist tarih anlayışının ilk nüvelerini oluşturur. “Hegel’in düşüncesinde (dine-MB) verilen merkezi yeri temelinden sarsamıyor” demek, Marx’ın yazdıklarını kavramamanın bir sonucu olabilir.

Diğer örneğimiz, Nevzat Evrim Önal’ın Feuerbach’tan Günümüze Militan Ateizmin Diyalektik Eleştirisi adlı makalesinde bulunuyor. Bakalım:

“(…) dinin ilgasına yönelik mücadelenin, ezilenlerin içinde bulunduğu maddi koşulların değiştirilmesi için verilen mücadelenin ilk adımları olduğunu vurgulamaktadır. Ayrıca aynı yerde Marx, ezilenlerin sahip olduğu dinsel yanılgıların, maddi koşulların acımasızlığı karşısında hem bir sığınak hem de bu koşullara yönelik bir protesto olduğunu vurgular. Yani dinsel ideoloji, egemen sınıf ile ezilen sınıf arasındaki diyalektik sömürü ilişkisinin düşünce dünyasında bir yansımasıdır ve egemenler yönetmek için dine nasıl ihtiyaç duyuyorlarsa, ezilenler de içinde bulundukları ağır yaşam koşullarının acısı karşısında dinsel teselliye ihtiyaç duymaktadırlar. Afyonun ezilenler açısından zararı (bir pozitivistin zannedeceğinin aksine) aklı bulandırıp “gerçeğin” görülmesini engellemesi değil; acıyı hafifletip mevcut koşulları katlanılır kılması ve ezilenleri o koşullardan kurtaracak yıkıcı eylemi geciktirmesidir.” (Nevzat Evrim Önal, Feuerbach’tan Günümüze Militan Ateizmin Diyalektik Eleştirisi, s. 301, http://bilimveaydinlanma.org/content/images/pdf/mdt/mdtc1s4/feuerbachtan-gunumuze-militan-ateizmin-diyalektik-elestirisi-3.pdf , Erişim tarihi: 08.03.2022)

“Yine de Marx’ın bu aşamada halen, ezilenlerin maddi kurtuluşuna giden yolda dinsel yanılgılardan kurtuluşu bir başlangıç olarak gördüğü, dinin eleştirisinin ve ilgası yönünde yapılacak çağrının, maddi koşullardan kurtuluşu kolaylaştıracak bir aydınlatıcılık taşıyacağını düşündüğü açıktır.” (a.g.e, s. 301)

“Marx’ın “afyon” soyutlamasının bu sorunlu yönü, pek çok kaynakta, eksik alıntılamaya bağlanır ve “öyle demek istemedi”ye getirilir. Bu, Marx’ın eserlerine yönelik ahistorik bir okumadır ve onun düşüncesinin de bir gelişim sürecinden geçtiğini göz ardı eder. Oysa Engels, 1845 öncesinde Marx’ın ve kendisinin “Foyerbahçı” olduğunu ve birlikte kaleme aldıkları ilk eser olan Kutsal Aile’de bunun izlerinin çok belirgin olduğunu söyleyecek kadar açık sözlüdür (Engels, 1992, s.18). Nitekim Marx, Alman İdeolojisi’nin kaleme alınmasından sonra bir daha din konusuna tekrar dönmemiş (Riazanov, 1997, s.43), Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı’nın önsözündeki ölçüde genel nitelikte hiçbir tespitte bulunmamıştır.” (a.g.e., s. 301, dipnot10)

Birincisi: Marx HHFEKG’te, dinin ilgasına yönelik bir mücadele çağrısına sahip olmadığı gibi, böyle bir mücadeleden dahi bahsetmez. İkincisi: Dolayısıyla Marx bu metinde, “dinin ilgasına yönelik mücadelenin”, “ezilenlerin maddi koşullarının değiştirilmesi için verilen mücadelenin ilk adımları olduğunu” ne yazmıştır, ne de vurgulamıştır. Üçüncüsü: Dine ilişkin olarak “afyon” metaforunu Marx, hem ezilenlerin dünyevi “acılarını hafifletip katlanılır kılması”nı sağladığından, hem de yaşama bir “mana”/keyif kattığı için kullanır. Fakat ezilenlerin yaşamına katılan bu anlam, gerçeğin algılanmasını olduğundan farklı kılar.  Marx, bu algılamaları, “yanılsamalı” (“illüzyonlu”) olarak niteler. Dördüncüsü: Marx, ezilenlerin kurutuluşuna giden yolda, dinsel illüzyonlardan kurtuluşu bir başlangıç olarak görmez. Dinin felsefi/teorik eleştirisini ve dinin ilgası yönündeki (yapmadığı bir) çağrıyı, ezilenlerin kurtuluşunu kolaylaştıracak bir aydınlatıcılığa sahip olarak düşünmez. Beşincisi: Marx’ın eserleri tarihsel bağlamı içerisinde okunmalıdır elbette, fakat önce okunanlar teorik bağlamı içinde kavranmalıdır. 1845 öncesinde Marx ve Engels, Feuerbachçı değil, fakat ondan etkilenmiş iki beyindir. HHFEKG’te, din konusuna yaklaşımda materyalist tarih anlayışının nüve halindeki fikirlerini geliştirmiş olan Marx, Feuerbach’ın “doğalcı” materyalizminin ötesinde konumlanmakta ve yeni bir dünya görüşünü geliştirme yolundadır. Altıncısı: Marx ve Engels Alman İdeolojisi’nin yazılmasından sonra da, örneğin Anti-Dühring ve Kapital’de din konusundaki fikirlerini daha da geliştirirler. Bu eserlerinde Marx ve Engels, din konusunda “genel nitelikte hiçbir” değil, birçok tespitte bulunmuşlardır.

Şimdi, HHFEKG’teki ilgili cümleleri/pasajları İngilizcesinden (The Introduction to Contribution To The Critique Of Hegel's Philosophy Of Right, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1843/critique-hpr/intro.htm ) çevirerek aktarmak ve peşi sıra bazı saptamalar yapmak istiyorum:

“Almanya için, dinin eleştirisi esasen tamamlanmış bulunuyor ve dinin eleştirisi diğer tüm eleştirilerin ön koşuludur.”

(…)

“Dinin karşısında konumlanan eleştirinin temeli şudur: İnsan dini yaratır, din insanı yaratmaz. Din aslında, henüz kendini bulamamış ya da çoktan kendini yeniden yitirmiş insanın, kendisi hakkındaki bilinci ve kendisine verdiği saygınlık/değerdir. Fakat insan dünyanın dışına kamp kurmuş soyut yaratık/var oluş değildir. İnsan, insanın dünyası, devlet, toplumdur. Bu devlet, bu toplum, bir ters çevrilmiş dünya-bilinci olan dini üretir, çünkü bunlar birer ters duran dünyalardır. Din bu ters duran dünyanın genel teorisi, onun ansiklopedik öğretici özeti, onun popüler formdaki mantığı, onun ruhsal point d’honneur’ü (onur sorunu), onun kuvvetli arzuları, onun moral yaptırımları, onun ağırbaşlı tamamlayıcısı, bu dünyadaki mazur gösterme/haklı çıkarma ve tesellinin evrensel temelidir. Din, insanın özünün fantastik realizasyonudur,  çünkü insanın özü hakiki hiçbir realite kazanmamaktadır. Dine karşı savaşım, bu nedenle, dinin spiritüel (ruhsal) aroması olduğu bu dünyaya karşı dolaylı/indirekt bir kavgadır.

“Dinsel çile, aynı zamanda hem gerçek ıstırabın dışavurumudur, hem de gerçek acılara karşı protestodur. Din ezilen yaratığın iç çekişi/yakarması, kalpsiz bir dünyanın kalbidir, sefil/ruhsuz durumların keyfi/ruhudur. O, halkın afyonudur.

“Halkın yanılsamalı mutluluğu olan dini ortadan kaldırmak, onların gerçek mutluluğunu talep etmektir. Onlara içinde bulundukları koşullara dair yanılsamalarını terk etmeleri için çağrı yapmak, yanılsamaları gerektiren bir durumu terk etmeleri için çağrı yapmaktır. Dinin eleştirisi, bu yüzden, embriyo halinde, dinde kutsallaştırılan dünyevi acıların eleştirisidir.

Eleştiri zincirlerin üzerindeki imajiner çiçekleri koparır, insan fantezisiz veya tesellisiz bir şekilde bu zincirleri taşımaya devam etsin diye değil, zincirleri fırlatıp atsın ve gerçek çiçekleri toplasın diye. Dinin eleştirisi insanı yanılsamalarından arındırır, yanılsamalarından kurtulmuş ve duyularını yeniden kazanmış bir insan olarak, kendi realitesi hakkında düşünsün, eylesin ve davransın diye, kendisinin gerçek güneşi olarak kendi etrafında dönsün diye. Din, insan kendisini eksen alarak kendi etrafında dönmediği sürece, insanın etrafında dönen aldatıcı güneştir sadece.

Bu yüzden, tarihin görevi, gerçekliğin öteki dünyası yitirildiğinde, bu dünyanın hakikatini saptamaktır. Tarihin hizmetinde olan felsefenin acil görevi, bir kere insanın öz-yabancılaşmasının kutsal formlarının maskesi düşürüldüğünde, kutsal olmayan formlarındaki öz-yabancılaşmayı ortaya çıkarmaktır. Böylelikle gökyüzünün eleştirisi yeryüzünün eleştirisine, dinin eleştirisi hukukun eleştirisine ve teolojinin eleştirisi siyasetin eleştirisine dönüşür.

İzleyen serimleme (HHFE’nin ana metnini kastediyor –MB) –bu taahhüde bir katkı-, doğrudan orijinaliyle değil, bir kopyayla, Alman devlet ve hukuk felsefesiyle ilgileniyor. Bunun tek nedeni, Almanya ile ilgilenilmesidir.”

Saptamalarımızı sıralayalım:

1. Feuerbach’ın felsefesiyle birlikte Almanya için, dinin teorik/felsefi eleştirisi büyük oranda tamamlanmıştır. Bu eleştirinin, düşünsel düzlemde, yani felsefi olarak yapıldığının altı çizilmelidir. Marx da din hakkında teorik/felsefi bir değerlendirme yapmaktadır. Fakat Marx’ın HHFEKG’teki felsefi din analizi, Feuerbach’ın dine dair değerlendirmelerinden farklı bir kulvarda, yeni bir felsefenin (tarihsel materyalizm) ilk nüvelerinin oluştuğunu gösterir. Feuerbach, dini yaratanın antropolojik düzlemdeki insan olduğunu saptamanın ötesine geçmez.  Marx ise insanı, bu dünya ve toplum içerisinde değerlendirir ve dini düşüncelerle duyguların işlevini bu temelde açıklar. Marx’a göre dini üreten, ki o dünyanın tersine dönmüş bilincidir, insanın içerisinde yaşadığı toplum/dünyadır. 

2. Marx’ın ve Feuerbach’ın dini teorik/felsefi düzlemde eleştirmesi, hukukun, siyasetin ve toplumun, kısacası dini üreten bu dünyanın eleştirilmesine giden yolda Marx için bir uğraktır. Yabancılaşmanın kutsal formu olan dinin felsefi eleştirisi tamamlandığından, şimdi sırada yabancılaşmanın kutsal olmayan formlarının incelenmesi ve eleştirisi bulunmaktadır.  

3. Dinin felsefi eleştirisi, teorik olarak bir demistifkasyon sağlayıp, yanılsamalardan (illüzyonlardan) kurtulmanın tarihsel olanağını verir. İnsanların zincirlerinden kurtulmasını sağlamaz, fakat buna tarihsel açıdan bakıldığında olanak yaratır. Çünkü bu eleştiri Marx’ın gözünde toplumsal ilişkilerin devrilmesi gerekliliği sonucuna ulaşır ve bu işin öznesi proletarya olarak açıkça belirtilir. Öte yandan Marx, HHFEKG’teki felsefi din eleştirisine, bazı cümlelerinde “yanılsamalardan arındırıcı” bir işlev tanır. Fakat sadece bir-iki cümlesinden çıkarsanabilen (“Eleştiri zincirlerin üzerindeki imajiner çiçekleri koparır (…)” cümlesi ve ardından gelen cümle) bu bakış açısı nedeniyle Marx’ı eleştirmek, haksızlıktır. HHFEKG’teki bu cümlelere takılıp kalınacağına, onun dini, hukuku, devleti oluşturan yabancılaşma biçimlerinin incelenmesi ve eleştirilmesi gerekir şeklindeki önermesini ön plana çıkarmak uygundur.

4. Marx’a göre, dine karşı teorik düzlemde/felsefi olarak yapılacak bir mücadele, dolaylı olarak da olsa, dini üreten topluma/dünyaya karşı bir savaşımdır. Marx’a göre insanların yanılsamalı mutluluğu olan dini ortadan kaldırmak şuna tekabül eder: insanların gerçek koşullarını değiştirerek, gerçek mutluluklarını sağlamak. Başka bir deyişle Marx bu metinde, dinin ortadan kalkmasının, gerçek toplumsal koşullardaki dönüşümle olacağını bilmektedir. Yine Marx bu metinde, insanların koşullarına dair yanılsamalarını terk etmeleri için çağrıda bulunmanın, ancak yanılsamaları üreten durumlarını değiştirmeleri yönündeki bir çağrıya tekabül ettiğini anlatır. Dinin felsefi eleştirisi, toplumun (devletin, hukukun vb.) detaylı eleştirisiyle geliştirilmediği müddetçe, dünyevi koşulların ve bu koşulların ürünü olan acıların henüz embriyo durumundaki eleştirisidir.

5. “Afyon” metaforu hakkındaysa şunlar söylenebilir: Afyon (opium), haşhaştan elde edilen bir alkaloittir. Ağrı kesici, yatıştırıcı, sedasyon sağlayıcı etkileri yanı sıra keyif verici etkisi de vardır. Adı “afyon ruhu” olan, bir afyon tentürü bile bulunmaktadır. Marx, “dini halkın afyonu” olarak görürken, dünyevi koşullardan kaynaklanan acıları dindirmesini ve “ruhsuz/sefil koşulların ruhu” olarak hayata “mana” katmasını/keyif vermesini kast eder.

6. Yazdıklarımı pekiştirmek ve vurgulamak için metnin ileriki bir kısmından bir alıntı daha yapmak istiyorum:

“Alman teorisinin radikalizminin, dolayısıyla pratik enerjisinin açık kanıtı, dinin gözüpek ve olumlu şekilde ortadan kaldırılmasından yola çıkmasıdır. Dinin eleştirisi, insan için en yüce öz insandırı öğretmekle sonlanır, dolayısıyla insanı alçaltılmış, köleleştirilmiş, terk edilmiş, aşağılık bir öz haline getiren bütün ilişkilerin devrilmesi kategorik buyruğuyla sonlanır, bu ilişkiler, bir Fransız’ın, köpekler hakkında bir vergi getirilmesi planlandığı zamanki feryadından daha iyi tarif edilemez: Zavallı köpekler! Sizlere insanlar gibi davranmak istiyorlar!”

Burada dinin “olumlu” şekilde ortadan kaldırılmasıyla Marx, toplumsal ilişkilerin dönüştürülmesini (“radikal devrim”, “genel insan kurtuluşu”) kast eder. Marx, insanları yabancılaştıran tüm ilişkilerin devrilmesi fikrine, dinin felsefi eleştirisinin sonucunda ulaşır. Marx bu metinde, ne halkın gerçek mutluluğu için, dinle mücadele edilmesi gerektiğini söyler, ne de ezilenlerin kurtuluşuna giden yolda dinsel yanılsamalardan kurtuluşu bir başlangıç olarak görür.

****

Okurdan af dileyerek, bu noktada Marx’ın Düşüncesi adlı kitaptaki gözüme çarpan iki sorunu da yazmak istiyorum. Bunlardan birincisi, kitaba katkı koyan birçok yazarın ağız birliği etmişçesine, “kopuş” safsatasını tekrarlayıp durmasıdır. Örnekler verelim:

“Marx her iki anlayıştan (‘Hegel’in diyalektik anlayışı’ ve ‘Feuerbach’ın materyalizm görüşü’ kastediliyor –MB) da kopuşu öngören bir zeminde, kendi devlet ve hukuk yaklaşımını toplumsal insan ve gerçek toplumsal ilişkiler üzerine inşa etmeye başlıyordu.” (Ceren Tuğlu Olpak, s. 36)

“Ama bu Kutsal Aile ile bir kopuş yaşandığı gerçeğini değiştirmiyor.” (Erhan Nalçacı, s. 57)

“Daha açık ifade etmek gerekirse, diyalektik materyalizmin bu iki düşünceyle (Hegel ve Feuerbach kastediliyor –MB) de ilişkisi, bir süreklilik değil ayrı ayrı birer kopuş ilişkisiydi.” (Nevzat Evrim Önal, s. 70)

“Marx’ta ve Engels’te bir kopuş olduğu kuşkusuz doğrudur ama bu kopuş, Alman İdeolojisi’nden önce yaşanmış, bu iki büyük devrimci, ayrı ayrı, proletaryanın devrimci sınıf niteliğinin (yani bir maddi gerçeğin) farkına vardıklarında (ya da en azından bunu sezdiklerinde) gerçekleşmiştir. Bu, Marx açısından 1844 Elyazmaları, Engels açısından İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu’dur. Bu kopuş, felsefi ya da epistemolojik değil, siyasidir; felsefi, ideolojik, teorik başka ne kopuş varsa, bu kopuşun türevidir.” (Nevzat Evrim Önal, s. 77)

Görüldüğü gibi, Marx ve Engels’in düşünsel gelişiminde ne kadar çok ve ne kadar çeşitli “kopuş” varmış(!).. Bu “kopuş safsatası” Althusser’in mirasıdır. Elbette, alıntıladığım yazılarda Althusserci bir kopuştan bahsedilmiyor. Fakat gençlik dönemi eserlerinin birçoğunda bir türlü “kopamayan” ya da sürekli "kopan" 😂 Marx ve Engels tasviri sorunludur. Oysa 1842-1848 yılları arasında Marx ve Engels, yeni bir dünya görüşünü oluştururlar (genezis). Bu dönemin kabaca ilk yarısında Hegel’den ve Feuerbach’tan etkilenmişlerse de, ne kelimenin gerçek anlamıyla Hegelci, ne de Feuerbachçıdırlar. Bu tarihsel dönemde, bu iki düşünürün görüşlerinden ayrı bir kulvarda yeni bir dünya görüşü oluşturmaya başlarlar ve bu dünya görüşünü geliştirerek, Hegel’in ve Feuerbach’ın felsefelerini tarihsel olarak aşarlar. Bu gelişimin temel koşullayıcısıysa, siyasettir; Marx ve Engels’in nezdinde komünizm-tarihsel materyalizm bütünleşik bir gelişim yaşar.

İkinci sorun, üç tane yanlış aslında: i. “’Giriş’ (HHFEKG kastediliyor –MB), Marx’ın oluşmaya başlayan yeni teorisinde işçi sınıfının, adı zikredilmeden arandığı bir metin olur.” (Anıl Çınar, s. 132). Marx bu metinde, proletaryadan açıkça bahseder ve onu Almanya “radikal devrim”inin öznesi olarak görür. ii. Marx ve Engels’in Alman İdeolojisi’nde tarihteki çağlarda egemen sınıflar ile egemen düşünceler arasındaki ilişkiyi işledikleri pasajı aktaran Önal, sonrasında bu düşüncelerin ilhamının nereden kaynaklandığını şöyle yazıyor: “Bu düşüncelerin ilhamının, Hegelciliğin dönemin düşünsel ortamındaki egemenliği ve bu düşünsel egemenliğin hem sınıfsal hem de ‘devletli’ niteliği olduğu açıktır.” (Nevzat Evrim Önal, s. 75). Kanımca bu önerme, Önal’ın öznel bir sanısı (doxa) olarak görülmelidir. Bir ilhamdan bahsetmek uygun olur mu, bilemedim doğrusu; varsa bir “ilham”, kaynağının saptanabilir ve “açık” olduğunu düşünmek iddialı… iii. “(…) Ren Gazetesi’nde 1842’de çalışmaya başlar. Bu, Marx’ın halen burjuva demokrasisine inandığı liberal dönemidir (…)” (Erhan Nalçacı, s. 48). Kanımca Marx, bu gazetede çalıştığı sırada radikal bir demokrattır, bir liberal değil.

[MANTIK]: MATERYALİST DİYALEKTİK TEORİ (MDT)

[DEVRİM BİLİMİ]

E-KİTAP AKTÜALİTEYE MARKSİST YAKLAŞIM: PERSPEKTİFLER

MARKSİZM NEDİR? KLASİKLERİ OKURKEN

MARKSİZM: ANAHTAR TERİMLER VE TEMALAR

MARKSİZM: TOPLUM VE SİYASET BİLİMİ

MATERYALİST DİYALEKTİK TEORİ (MDT)

MARKSİST İKTİSAT

GÜNCEL MESELELER

KİTAP İNCELEMELERİ

SSCB'YE DAİR...

TARİH BİLİMİ

EVRİM GERÇEĞİ

ÇEŞİTLİ KONULAR

LİDER

Karl Marx - Kapital

Kısa Sovyet Film ve Belgeseller [Türkçe]