Diyalektik ve Tarihsel Materyalizm-J. Stalin adlı kitabı okumak için tıklayın...
Marksist Araştırmalar'da teorik incelemeler, pedagojik metinler ve eleştiri yazıları yer alır.
E-KİTAPLAR
MAR SEÇKİ 1
MAR SEÇKİ 2
MAR SEÇKİ 3
MAR SEÇKİ 4
MAR SEÇKİ 5
MAR SEÇKİ 6
MAR SEÇKİ 7
MAR SEÇKİ 8
MAR SEÇKİ 9
MAR SEÇKİ10
MAR SEÇKİ 11
MAR SEÇKİ 12
MAR SEÇKİ 13
MAR SEÇKİ 14
MAR SEÇKİ 15
MAR SEÇKİ 16
24 Ocak 2022 Pazartesi
13 Ocak 2022 Perşembe
Türkiye Sosyalist İktisat Kongresi 2005 Bildirileri
12 Ocak 2022 Çarşamba
11 Ocak 2022 Salı
10 Ocak 1870’ten 28 Mayıs 1871’e Fransa’da İç Savaş’ın Kronolojisi-Çeviren: Tahir Emre Kalaycı
Çeviren: Tahir Emre Kalaycı
1870
10 Ocak: Cumhuriyetçi gazeteci Victor
Noir’nın, imparatorun kuzeni Pierre Bonaparte tarafından öldürülmesinden sonra
yaklaşık 100 bin kişi Bonaparte’ın İkinci İmparatorluğuna karşı gösteri
düzenledi.
8 Mayıs: İmparatorluğa güvenin oylandığı bir
ulusal halk oylamasında oyların %84’ü lehteydi. Halk oylaması arifesinde
Paris Federasyonu üyeleri III. Napolyon’a komplo düzenleme suçlamasıyla
tutuklandılar. Hükümet, daha sonra Fransa çapında Enternasyonal üyelerine
yönelik bir zulüm kampanyası yürütmek için de bu bahaneyi kullandı.
19 Temmuz: Louis Bonaparte, Prusya’nın
İspanya tahtına yönelik girişimi karşısında verdiği diplomatik mücadeleden
sonra Prusya’ya savaş açtı.[1]
23 Temmuz: Marx “Birinci Çağrı”[2] olarak
bilinecek olan çalışmasını bitirdi.
26 Temmuz: “Birinci Çağrı”, Uluslararası
İşçi Birliği Genel Konseyi tarafından kabul edildi ve uluslararası olarak
dağıtıldı.
4-6 Ağustos: Fransa’yı işgal eden üç Prusya
ordusundan birinin komutanı olan Veliaht Frederick, Fransız Mareşalı MacMahon’ı
Worth ve Weissenburg’ta yendi, onu Alsace (Kuzeydoğu Fransa) dışına attı,
Strasbourg’u kuşattı ve Nancy’ye doğru ilerledi. Diğer iki Prusya ordusu
Mareşal Bazaine’in güçlerini Metz’de yalıttı.
16-18 Ağustos: Fransız Komutan Bazaine’in
askerleriyle Alman hatlarını aşmaya çalışması, Mars-la-Tour ve Gravelotte’te
kanlı bir şekilde engellendi. Prusyalılar Chalons’a ilerledi.
1 Eylül: Sedan Savaşı. MacMahon ve
Bonaparte, Metz’deki Bazaine’i rahatlatmaya çabalarken, yolun kapandığını
görünce savaşa girdiler ve Sedan’da yenilgiye uğradılar.
2 Eylül: İmparator III. Napolyon ve
Mareşal MacMahon Sedan’da 83 binden fazla askerle birlikte teslim oldular.
4 Eylül: Sedan haberleri üzerine, Parisli
işçiler Bourbon Sarayı’nı işgal ettiler ve Yasama Meclisi’nden İmparatorluğun
yıkıldığını duyurmasını istediler. Akşam, Paris Hotel de Ville’de (Belediye
Binası) Üçüncü Cumhuriyet ilan edildi. Almanya’nın Fransa’dan atılmasına
yönelik savaşı sürdürmek üzere geçici Ulusal Savunma Hükümeti (USH)
kuruldu.
5 Eylül: Londra ve diğer büyük
şehirlerde, Britanya Hükümeti’nin Fransa Cumhuriyeti’ni derhal tanımasını talep
eden önergeler ve dilekçelerin dile getirildiği toplantılar ve gösteriler
düzenlenmeye başlandı. Birinci Enternasyonal Genel Konseyi bu hareketin
düzenlenmesinde doğrudan görev almıştır.
6 Eylül: USH bir demeç yayımladı: savaş
için İmparatorluk hükümetini suçlarken şimdi barış istediğini belirtiyor ancak
“topraklarımızdaki tek bir inçten, kalelerimizdeki tek bir taştan
vazgeçmeyeceğiz” de diyordu. Prusya’nın Alsace-Lorraine işgalinin sürmesi nedeniyle,
savaş durmadı.
19 Eylül: İki Alman ordusu uzun Paris
kuşatmasına başladı. Bismarck, “yumuşak ve çökmüş” Fransız işçilerinin
çabucak teslim olacağını hesapladı. USH, vilayetlerde direniş örgütlemek üzere,
Tours’a, kısa bir süre sonra (Paris’ten bir balonla kaçan) Gambetta’nın da
katılacağı bir heyet gönderdi.
27 Ekim: Bazaine liderliğindeki 140-180
bin kişiden oluşan Metz’deki Fransız ordusu teslim oldu.
30 Ekim: Fransız Ulusal Muhafızları Le
Bourget’de yenilgiye uğradılar.
31 Ekim: Ulusal Savunma Hükümetinin
Prusyalılarla görüşmelere başlama kararına ilişkin haberlerin ulaşmasıyla,
Paris işçileri ve Ulusal Muhafızlardaki devrimci gruplar Blanqui önderliğinde
bir ayaklanma başlattılar. Hôtel de Ville’i (Belediye Binası) ele geçirdiler ve
Blanqui’nin yönetimindeki devrimci hükümetlerini, Kamu Güvenliği Komitesi’ni
kurdular. Flourens, 31 Ekim’de, Ulusal Savunma Hükümeti’nin herhangi bir
üyesinin vurulmasını engelledi; bu, isyancılardan biri tarafından talep
edilmişti.
1 Kasım: İşçilerden gelen baskı altında
Ulusal Savunma Hükümeti, Komün’e istifa etme ve ulusal seçim planlaması yapma
sözü verir; bunlar, yerine getirmeye hiç niyetinin olmadığı sözlerdir.
İşçilerin “yasal” maskaralıkla pasifize edilmesiyle, hükümet, şiddet kullanarak
Hôtel de Ville’i ele geçirdi ve kuşatma altındaki şehirde egemenliğini tekrar
kurdu. Paris’te görevli Blanqui vatana ihanet suçlamasıyla tutuklandı.
1871
22 Ocak: Paris proletaryası ve Ulusal
Muhafızlar, Blanquicilerin önayak olduğu bir devrimci gösteri düzenlediler.
Hükümetin devrilmesini ve bir Komün kurulmasını talep ettiler. Ulusal Savunma
Hükümeti’nin emriyle, Hôtel de Ville’i savunmakta olan Breton Gezici Muhafızı
eylemcilere ateş açtı. Silahsız işçilerin katledilmesinden sonra, hükümet
Paris’i Almanlara teslim etmenin hazırlıklarına başladı.
28 Ocak: İşçilerin dört aylık uzun
direnişinden sonra, Paris, Prusyalılara teslim edildi. Bütün düzenli ordu
silahsızlandırılsa da, Ulusal Muhafızların silah taşımaya devam etmelerine izin
verildi. Böylece kalabalık Paris silahlı kalmaya devam ederken, şehrin yalnızca
küçük bir bölümü işgal ordularına verilmiş oldu.
8 Şubat: Fransa’da ülke çoğunluğunun haberinin
olmadan seçimler gerçekleştirildi.
12 Şubat: Yeni Ulusal Meclis Bordeaux’da
açıldı, üyelerin üçte ikisi muhafazakârlardan oluşuyordu ve savaşın bitmesini
istiyorlardı.
16 Şubat: Meclis Adolphe Thiers’i başkan
olarak seçti.
26 Şubat: Fransa ve Almanya arasındaki ilk
barış antlaşması Versay’da imzalandı; bir yanda Thiers ve Jules Favre, diğer
yanda Bismarck vardı. Fransa, Alsace ve Doğu Lorraine’i Almanya’ya teslim etti
ve 5 milyar frank tutarındaki tazminatları ödedi. Alman işgal ordusu, tazminat
ödemeleri yapıldıkça yavaşça geri çekildi. Son barış antlaşması 10 Mayıs
1871’de Frankfort-on-Main’de imzalandı.
1-3 Mart: Paris işçileri, aylarca süren
mücadele ve eziyetten sonra, Alman askerlerinin şehre girişine ve hükümetin
sonu gelmeyen şartlı teslim olmasına öfkeyle tepki gösterdiler. Ulusal
Muhafızlar ayrıldılar ve bir Merkezi Komite örgütlediler.
10 Mart: Ulusal Meclis vadesi geçmiş
borçların ödenmesine yönelik bir yasa çıkardı. Bu yasaya göre 13 Ağustos ve 12
Kasım 1870 tarihleri arasındaki zorunluluklara ilişkin borçların ödenmesi
ertelenebilecekti. Böylece, bu yasa, birçok küçük burjuvanın iflasıyla sonuçlandı.
11 Mart: Ulusal Meclis görevini
tamamladı. Paris, sorunlara rağmen, hükümetini 20 Mart tarihinde Versay’da
kurdu.
18 Mart: Adolphe Thiers, Paris’i
silahsızlandırmaya ve Fransız askerlerini (düzenli ordu) göndermeye kalkıştı,
ancak askerler Paris işçileriyle kardeşliklerinden dolayı emirlere uymayı
reddettiler. Generaller Claude Martin Lecomte ve Jacques Leonard Clément Thomas
kendi askerleri tarafından öldürüldüler. Çoğu asker barışçı bir şekilde geri
çekilirken, kimileri Paris’te kaldı. Thiers çok öfkelendi, İç Savaş başladı.
26 Mart: Parisli yurttaşlar tarafından
bir kent meclisi, Paris Komünü seçildi. Komün, aralarında Birinci
Enternasyonal üyeleriyle, Proudhon ve Blanqui destekçilerinin de olduğu
işçilerden oluşuyordu.
28 Mart: Bugüne kadar hükümet olarak
görev yapan Ulusal Muhafızlar Merkez Komitesi, “Ahlak Polisi”nin daimi ortadan
kaldırılmasına ilişkin bir karar verdikten sonra istifa etti.
30 Mart: Komün düzenli orduyu ve mecburi
askerlik hizmetini feshetti. Eli silah tutan bütün yurttaşların katılabildiği
Ulusal Muhafızlar yegâne silahlı kuvvet oldu. Komün, Ekim 1870’ten Nisan 1871’e
kadarki konut kira ödemelerini affetti. Aynı gün, Komün’e seçilen yabancıların
konumu da “Komün’ün bayrağı Dünya Cumhuriyeti’nin bayrağıdır” düşüncesiyle
onaylandı.
1 Nisan: Komün, herhangi bir üyenin
alabileceği en yüksek maaşın 6 bin frankı geçemeyeceği kararını aldı.
2 Nisan: Thiers, Paris Komünü’nü
bastırmak amacıyla, Versay Ordusu’nu, birçoğu Sedan ve Metz’de teslim olan
ordularda görev almış olan Fransız savaş tutsaklarıyla desteklemek için
Bismarck’a izin başvurusunda bulundu. Bismarck, 5 milyar frank tazminat ödemesi
karşılığında izin verdi. Fransız ordusu Paris kuşatmasına başladı. Paris
düzenli olarak bombalandı, üstelik tam da Prusyalıların aynı şehri
bombalamasını kutsal şeylere saygısızlık olarak damgalayanlar tarafından.
Komün,
kilisenin devletten ayrılmasına, dinsel amaçlı bütün devlet ödemelerinin
iptaline ve bütün Kilise mülkiyetinin ulusal mülkiyete dönüştürülmesine ilişkin
bir karar verdi. Din tamamen özel bir mesele ilan edildi.
5 Nisan: Komünarların Fransız hükümeti
tarafından infazını önlemek için Komün rehinelere ilişkin bir karar aldı. Bu
karara göre, Fransız Hükümeti’yle bağlantılı olmaktan hüküm giyen bütün kişiler
rehine ilan edildi. Bu karar hiçbir zaman uygulanmadı.
6 Nisan: Ulusal Muhafızların 137. taburu
tarafından getirilen giyotin, halkın yoğun sevinci altında, halka açık olarak
yakıldı.
7 Nisan: Fransız ordusu 7 Nisan’da,
Paris’in batı cephesindeki Neuilly-sur-Seine’i ele geçirdi.
Fransız
hükümetinin ele geçirdiği Komünarları infaz etmesine tepki olarak, Komün,
misilleme tehdidinde bulunduğu “kısasa kısas” politika beyanını yayımladı. Blöf
çabucak ortaya çıktı; Paris işçileri hiç kimseyi infaz etmedi.
8 Nisan: Hiçbir dini simgenin, resmin,
dogmanın, duanın, kısacası “bireyin vicdan alanına ait olan hiçbir şeyin”
okullara alınmamasına yönelik bir karar alındı. Karar yavaş yavaş uygulandı.
11 Nisan: Fransız ordusu, Güney Paris’e
yönelik bir saldırıda General Eudes tarafından yoğun kayıplar verdirilerek geri
püskürtüldü.
12 Nisan: Komün, Vendôme Meydanı’nda yer
alan ve 1809 savaşı sonrasında Napolyon tarafından ele geçirilen silahlardan
dökülen Zafer Sütunu’nun, ulusal nefreti teşvik ve şovenizmin bir simgesi
olduğu gerekçesiyle yıkılması gerektiğine karar verdi. [Bu karar 16 Mayıs’ta
yerine getirildi.]
16 Nisan: Komün, bütün borç
yükümlülüklerinin üç yıl boyunca ertelendiğini ve faizlerinin iptal edildiğini
ilan etti.
Komün,
imalatçılar tarafından kapatılan fabrikaların istatistiksel listelemesini ve
önceden oralarda çalışan işçiler tarafından tekrar işler hale getirilmesine
ilişkin olarak planlar yapılmasını emretti, bu işçiler kooperatif toplulukları
şeklinde örgütlenecekti, dolayısıyla bu kooperatiflerin bir sendikada bir arada
örgütlenmesine ilişkin planlara yönelik olarak çalışılmasını da istedi.
20 Nisan: Komün fırıncıların gece çalışmasını ve
işçi kayıt kartlarını yasakladı. Bu kartlar İkinci İmparatorluk’tan beri,
birinci sınıf sömürücüler olan polis adayları tarafından bir tekel olarak
kullanılıyordu. Bu kayıt kartlarının verilmesi yetkisi Paris’in 20 bölgesinin
belediye başkanlarına devredildi.
23 Nisan: Thiers, Komün’ün, Paris
Başpiskoposu’nun (Georges Darboy) ve Paris’te rehin tutulan diğer bazı
rahiplerin, yalnızca bir kişiyle, Komün’e iki kez seçilen ancak Clairvaux’ta tutsak
olan Blanqui ile takas edilmesi önerisi üzerinden yürütülen müzakereleri
durdurdu.
27 Nisan: 30 Nisan’da gerçekleştirilecek
olan yerel seçimlerin arifesinde Thiers büyük uzlaşma sahnelerinden birini
sergiledi. Meclis kürsüsünde şu şekilde bağırdı: “Bizi Fransız kanı dökmeye
mecbur bırakan Paris’teki komplo dışında, cumhuriyete yönelik başka hiçbir
komplo yok. Tekrar ve tekrar söylüyorum…”. Birleşmiş olan Meşrutiyetçiler,
Orleancılar ve Bonapartistler (Düzen Partisi), 700 bin yerel konsey üyesinden 8
binini bile kazanamadı.
30 Nisan: Komün, özel emek sömürücüleri
oldukları ve işçilerin kendi emek araçlarına ve ödemelerine ilişkin haklarıyla
çeliştiği gerekçesiyle rehin dükkânlarının kapanmasını emretti.
5 Mayıs: Komün, 5 Mayıs günü, XVI.
Louis’nin idam cezasını çekmesi için inşa edilen Kefaret Şapeli’nin yıkılmasını
emretti.
9 Mayıs: Kesintisiz Fransız bombardımanı
ve silah ateşiyle tamamen harabe haline gelmiş olan Issy Kalesi, Fransız
ordusunca ele geçirildi.
10 Mayıs: Şubat ayında görüşmeleri tamamlanan,
Frankfurt Antlaşması olarak bilinen barış antlaşması imzalandı. (Ulusal Meclis
tarafından 18 Mayıs tarihinde onaylandı.)
16 Mayıs: Vendôme Sütunu yıkıldı. Vendôme
Sütunu 1806 ve 1810 tarihleri arasında, Napolyoncu Fransa’nın zaferlerinin
onuruna dikilmişti; ele geçirilen düşman silahlarındaki bronzdan üretilmişti ve
Napolyon’un bir heykeliyle süslenmişti.
21-28 Mayıs: Versay askerleri 21 Mayıs’ta
Paris’e girdiler. Kuzey ve doğu kalelerini elinde tutan Prusyalılar, aslında
ateşkes şartları altında geçmeleri yasaklanmış olan şehrin kuzeyindeki
arazilerden Versay askerlerinin ilerleyişlerine izin verdiler. Paris işçileri
kanatları oldukça zayıf güçlerle savunuyorlardı. Bunun bir sonucu olarak,
Paris’in batı yarısında, lüks şehirde, yalnızca zayıf bir direniş
sergilenebildi; Versay askerlerinin gittikçe yaklaştığı doğu yarısında, işçi
sınıfı şehrinde, daha güçlü ve daha kararlı bir direniş sergileniyordu.
Fransız
ordusu sekiz gün boyunca işçileri katletti, sivilleri gördüğü yerde öldürdü.
Operasyon, daha sonra Fransa başkanı olacak olan Mareşal MacMahon tarafından
yönetiliyordu. Özet olarak, on binlerce Komünar ve işçi infaz edildi (neredeyse
30 bin kişi); diğer 38 bin kişi hapse atıldı ve 7 bin kişi zorla sürüldü.
Dipnotlar:
[1] 2
Temmuz 1870’te Prusya kralının akrabası olan bir Hohenzollern prensinin İspanya
tahtına aday olduğu duyulmuştu. Fransa, diplomasi ile prensin adaylıktan
vazgeçmesini sağladı. Ancak işi burada bırakmadan daha da ileri götürerek savaş
açtı (e.n.)
[2] Marx
tarafından 19-23 Temmuz 1870 tarihleri arasında yazılan Uluslararası İşçi
Birliği Genel Konseyinin Fransız-Alman Savaşı Üzerine Birinci Çağrısı (ç.n.)
Kaynak:https://sendika.org/2021/03/fransada-ic-savasin-zaman-cizelgesi-savastan-gokyuzunun-fethine-611611/
Orijinal
kaynak: https://www.marxists.org/history/france/paris-commune/timeline.htm
9 Ocak 2022 Pazar
Sesli kitap: Yahudi Sorunu - Karl Marx
30 Aralık 2021 Perşembe
Haluk Yurtsever’in Orta Sınıf Efsanesi Adlı Çalışması Üzerine Eleştirel Notlar-Mahmut Boyuneğmez
Mahmut Boyuneğmez
Türkiye solunda eleştiri ve tartışma kültürü zayıftır. Geliştirilmesi gerekiyor… Haluk Yurtsever’in Orta Sınıf Efsanesi adlı kitabını, birileri bana “beyaz yakalı” dese de, çalışma koşullarım açısından bakıldığında “ağır işçi” olduğumdan dolayı, okuma ve eleştirme olanağım bu zamana kadar olmamıştı. Ancak kitabın basım tarihi olan 2016 yılından bugüne 5 yıl geçmiş olmasına karşın, üzerine durup irdelemek, eleştirmek ve tartışmak için geç kalınmış olduğunu düşünmüyorum. “Komünizm fikrine” bağlılığında, bir gün bile “boşluğu” bulunmayan Yurtsever’in ve ayrıca okurların, eleştirilerimi yapıcı şekilde algılamasını umut ediyorum. Yanlış anladığım, yanlış yorumladığım yerler olabileceği gibi, bazı konularda yanlış da düşünüyor olabilirim. Başka bir deyişle, eleştirilere açığım. “Bizi” geliştirmesi umuduyla…
1. Sınıfları belirleyen gelir düzeyleri değildir. Gelir, bir görünüştür ve özüne gitmek, nasıl elde edildiğine odaklanmak gerekir. Bu nedenle Amerikan sosyolojisinin “sınıfları” gelir düzeylerine göre bölmelere ayırıp, tanımlaması yanıltıcıdır. “Orta sınıf”, geliri “orta” olan kişilerden oluşan bir sınıf olarak algılanıyor. Oysa gelenekseli ve yenisiyle “orta sınıf küçük burjuvazi” denen ara katmanlar, proletarya ile kapitalist sınıf arasında geçişken konumdadır.
“Birincisi, gelirin kaynağı ve miktarı gerçekten de sınıf belirleniminin ölçütlerinden biridir. İkincisi, gelir dağılımı istatistiklerinin, gelir dilimlerini yüz üzerinden yirmilik beş bölüme ayırarak sunması, “gelir”i sınıf belirleme ve derecelendirme ölçütü olarak almayı kolaylaştırıcı ve kullanışlı hale getiriyor.” (s.15)
Gerçek “kaynakları”, gelirlerin nasıl oluştuğunu görebilmek gerekiyor. Örneğin otomobil üreten bir tekelde/şirkette bir CEO da, alt düzey yönetici bir mühendis de gelirini “ücret” biçiminde alır. Gelirlerinin görünüşteki “kaynağı” ücrettir. Fakat CEO’nun ücreti, kendi emek-gücünün değerini yansıtacak şekilde aldığı bir ücret formunda değildir ve o işletmede çalışan işçilerin yarattığı artık değerden kaynaklanır. Alt düzey yönetici konumundaki mühendisin geliri ise, emek-gücünü satmasının karşılığı olarak aldığı ücretten kaynaklanır. Sınıflar, toplumlardaki gerçekliklerdir, insanların gelir düzeylerine göre derecelendirilmesinin sonucu olan kurgusal kavramlaştırmalar değildir.
2. “Marx’ın sınıf konusuna, proletaryanın pratik hareketinden esinlenerek ya da kapitalist üretim tarzının anatomisini ortaya çıkaran bilimsel bir çalışmanın sonucu olarak “giriş” yapmadığını kaydedelim. Marx, ilk eserlerinden başlayarak sınıfları, sınıf mücadelesini ele alırken, ortada elle tutulur, gözle görülür işçi sınıfı hareketi yoktu. Engels’le birlikte, bir sınıf mücadelesi ilanı ve çağrısı olan Komünist Parti Manifestosu’nu yazdıklarında, birkaç ay sonra 1848 Avrupa Devrimi’nin sökün edeceğini bilmiyorlardı.” (s. 21-22)
Oysa Marx, Kreuznach’tayken 1843 yazında “18. yüzyıl Fransız Devrimi üzerine yazılmış özel tarih çalışmaları üzerinde de durdu.” (Karl Marx Biyografi, Hazırlayanlar: SSCB Bilimler Akademisi Kolektifi, çeviri: Ertuğrul Kürkçü, Sorun Yayınları, 2. Baskı, s. 49-50). Başka bir deyişle bu tarihte, Fransa’daki sınıflar arasındaki mücadeleleri inceleyen tarihçileri okuduğunu biliyoruz. Ekim 1843 sonlarında karısıyla birlikte Paris’e yerleşen Marx’ın, toplumsal olaylardan soyutlanarak yaşadığını düşünmemek gerekir: “Paris diyordu Lenin: “O zamanlar siyasetle ve çeşitli teorilerin tartışılmasıyla dolup taşıyordu.” Paris sınıf çelişmelerinin ve burjuva dünyasını sarsan çarpışmaların incelenmesi için mükemmel imkânlar sağlıyordu. Marx’ın proletaryanın insanlarıyla temas kurduğu ilk yer de burasıydı.” (Karl Marx Biyografi, s. 52). Ayrıca, 1842 sonbaharında Manchester’e giden ve orada 12 yıl kalan Engels’in, Chartist hareketle ilişkileri vardı. Engels’in kendi gözlemleri ve işçilerin anlatımlarının yazılmasında önemli payı olan İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu (yazılışı Eylül 1844-Mart 1845 arası) adlı eserini unutmamak gerekir… Devrimci fikirler, devrimci sınıfların varlığı ve mücadeleleri üzerinde yükselir. Marx ve Engels’in düşünceleri gelişir ve bilimsel/realist bir içerik kazanırken, proletaryanın ve diğer sınıfların mücadeleleri belirleyicidir.
3. “Üretim araçlarından yoksun, yaşamak için emek gücünü satmak zorunda olan, üretim etkinliği sermaye tarafından denetlenen, sömürülen ya da sömürülmeye hazır sınıf proletaryadır.” (s. 39)
Bu yazılanlar doğrudur. Ancak dikkate almadığı nokta, proletaryanın, sermaye sınıfıyla ilişkisi içerisinde ele alınması gerektiğidir. Bize göre kapitalist üretim ilişkileri, üretim sürecinde, iki temel sınıf olan kapitalistler ve proleterler arasındaki sınıfsal ilişkilerdir. Bu ilişkiler, kapitalist üretim biçiminde simetrik olarak içseldir. Proletarya ve kapitalist sınıf, birbirini karşılıklı olarak üretir. Aynı zamanda bu ilişkiler, uzlaşmaz zıt kutuplar olan iki temel sınıf arasındaki karşıtların mücadelesini barındırır. Şu şekilde de yazılabilir: Üretim sürecindeki proletarya ile kapitalist sınıf arasındaki ilişki, kapitalist üretim ilişkilerinin başka bir anlatımıdır ve karşıtların birliği ile mücadelesini oluşturur. Üretim ilişkileri, sömürü ilişkileridir. Kapitalist üretim/sömürü ilişkileri, üretim sürecinde iki temel sınıf arasındaki salt ekonomik bir ilişki değil, üretimin maddi koşulu olan üretim araçlarının özel mülkiyeti nedeniyle proletarya ile kapitalist sınıf arasında bir iktidar/egemenlik ilişkisidir de. Üretim ilişkileri içerisindeki temel iki sınıf, birbirleri hakkında, ilişkileri hakkında, diğer toplumsal fenomenler hakkında, ideolojileri olan düşünceleri, inançları, duyguları, değerleriyle birlikte üretim sürecine katılır. Üretim/ekonomi, her zaman ekonomik ilişkilerden fazlasını içerir. Kapitalist üretimdeki iki temel sınıf arasındaki ilişkilerin yeniden üretimi, yani sürekliliği/kalıcılığı, kendisi de bir sınıflar arası örgütlenme olan devlet, hukuksal düzenlemeler ve egemen ideolojiyi oluşturan bazı ideolojiler tarafından sağlanır. Sömürü, bir defalık olan bir “olay” değil, ancak yeniden üretildiğinde var olan sınıflar arası bir ilişkidir. Üretim/sömürü ilişkilerinin yeniden üretimi için siyasal, ideolojik, hukuksal ve devletsel formlara, mekanizmalara, düzenlemelere gereksinim vardır. Dolayısıyla kapitalist üretim biçiminin hâkim olduğu bir toplumda, toplumsal ilişkilerin diğer biçimlerinden izole olarak var olan ve işleyen salt ekonomik pratiklerden oluşan, bir iktisadi düzeyin varlığından bahsedilemez. Üretim/ekonomi, her zaman diğer toplumsal pratiklerle ve ilişkilerle, devlet gibi toplumsal örgütlenmelerle, ideolojilerle senkronik olarak birlikte var olan bir toplumsal bütünlüğün içerisindedir.
Üretim ilişkileri, proletarya ile kapitalist sınıf arasındaki ilişkilerin iktisadi boyutunu oluşturur. Bu iki temel sınıf arasındaki ilişkilerin siyasal, ideolojik, hukuksal, devletsel, kültürel boyutları varlığını, üretim/sömürü ilişkilerine borçludur. Bu sınıfların, aralarındaki mücadelelerle siyasal ve ideolojik boyutlarda ilişkilenmeleri, üretim ilişkilerinin yeniden üretimi ya da değişimine yol açar. Proletarya ile kapitalist sınıf, bu sınıfların politik temsilcisi ve ideologlarının arasında, bir toplumsal örgütlenme olan devlet içerisinde de ilişkiler/mücadeleler vardır.
Kapitalist üretim ilişkilerinin özü bu üretim tarzı varlığını devam ettirdiği müddetçe aynı kalsa da, bu ilişkiler farklı sermaye birikim süreçlerinde farklı ve yeni formlara bürünür. Yeni üretici güçlerin, farklı sermaye ve emek tiplerinin oluşumuyla, bunlar arasındaki üretim ilişkilerinin çeşitliliği de artar.
“Sermaye birikimi asla salt ekonomik değil, aynı zamanda siyasal bir süreçtir.” (s. 92). Daha doğrusu, sermaye birikim süreci, ideolojik, kültürel, hukuksal, devletsel süreçleri de gerektiren bir süreçtir. Kapitalist toplum, bütünlüğü içerisinde bir gelişime sahiptir.
4. Şu saptama doğrudur: “Sınıf, yalnızca bir konum değil, ilişkidir. Sınıflar, üretim sistemi içindeki konumları, üretim koşulları ve öteki sınıflarla ilişkileri içinde oluşmaktadırlar.” (s. 52). Sınıfın, bir ilişki olduğu, temelde üretim ilişkileriyle belirlendiği hep hatırlanmalıdır.
“Sınıflar mücadele içinde oluşurlar.” (s. 52). Evet, gerçekten, sınıflar, sınıflar arası ilişkiler/mücadeleler içerisinde her gün yeniden ve yeniden oluşurlar.
5. “Sınıf bilinci en genel ve kaba tanımıyla sınıf bireylerinin öteki sınıflardan ayrı, koşulları, çıkarları ve geleceği öteki sınıflarla çelişen, onlara karşıt bir topluluk olduklarının farkına varmasıdır.” (s. 54)
“Sınıf bilinci”nin, erişilmesi gereken bir “durum” olarak algılanması sorunludur. Marx’ın, “kendinde sınıf”, “kendisi için sınıf” ayrımı geçerliliğini koruyor. Ancak kanımca, iktisadi sınıf konumlarıyla, ideolojik, siyasal bilinç oluşumu arasında bir boşluk, eşzamansızlık bulunmuyor. İdeolojik, kültürel, siyasal süreçler, iktisadi süreçlerle aynı anda ve iç içe yaşanıyor. Proletarya ile kapitalist sınıfın oluşumu, aralarındaki sınıfsal ilişkilerin gelişiminin ürünüdür. Bu temel sınıfların aralarındaki mücadeleyle gelişen ve başından itibaren gelişim sürecinde olan sınıf bilinçleri vardır. Sınıfların bilinci aralarındaki ilişkilerle/mücadelelerle birlikte gelişim halindedir ve bu ilişkileri yeniden üretir ya da değiştirir. Örneğin Luddizm, sendikalizm, proletaryanın sınıf bilincindeki gelişimin uğrakları olmuştur. Komünist ideolojinin sınıfın geniş kesimleri tarafından benimsenmesiyse, proleter sınıf bilincinin daha gelişmiş bir başka uğrağıdır. “Olağan” dönemlerde, kapitalist üretim ilişkilerinin yeniden üretiminde, proletaryanın “dünyaya” bakışında egemen olan ideolojilerin çeşitli değer ve düşüncelerinden oluşan bir sınıf bilinci, yani ideolojik hegemonya önemlidir. Kapitalist sınıfın, “organik aydınları” ve siyasal temsilcileri, ideologları nasıl ki varsa, proletaryanın da tarih sahnesinde belirmesinden bu yana “organik aydınları”, ideologları ve politik temsilcileri olmuştur.
“Sınıf, sömürücüler ile sömürülmeye hazır üretici güç arasındaki tarihsel toplumsal, aynı zamanda ideolojik-kültürel bir ilişkidir.” (s. 56) Böyle olduğundan ve kapitalist sınıf, proletarya üzerinde ideolojik-kültürel hegemonya oluşturduğundan, işçi sınıfının organik aydınları, siyasal mücadelenin şemsiyesi altında bir ideolojik ve kültürel mücadele vermelidir. Bunun için de, yeni mekânlar ve araçlar oluşturmak gerekir. Emekçiler üzerindeki ideolojik-kültürel hegemonyanın kırılmasında, emekçilerin komünizan/realist ideolojik motifleri üretmesinde ve bunların sonucu olarak siyasal örgütlenmeye katılmasında, “ortak deneyim” (E. P. Thompson) önemli rol oynar.
6. “On dokuzuncu yüzyılın burjuva toplumu ile bugünkü kapitalist toplum, o dönemin burjuva sınıfı ile bugünün kapitalist sınıfı özdeş değiller.” (s. 63). Burjuva devrimleri döneminde burjuva “sınıfın”, iktidara gelmekte olan kentli “sınıflar” blokunu ya da yelpazesini anlattığını biliyoruz. Bu katmanlar içerisinden süzülüp yükselen bir kapitalist sınıf, karşıtı proletaryanın oluşumuyla birlikte zaman içerisinde oluştu. Dolayısıyla artık, “bugünkü toplumu anlatmak için ‘kapitalist toplum’, ‘sermaye düzeni’, egemen sınıf için de ‘sermaye sınıfı’ ya da ‘kapitalist sınıf’ terimlerini kullanmalıyız.” (s. 79). Katılıyorum. Geçmişte birçok katmandan oluşan “burjuvaziyi” bir sınıf yapan, devrimci siyasal ve ideolojik mücadelelerinde temel bazı izleklerin olmasıydı. Günümüzde “küçük burjuvazi”nin siyasal ve ideolojik “dünyasında” kendine has, bağımsız bir hat var mıdır?.. Buna geleceğiz.
7. “Küçük burjuvazi” ya da “orta sınıf” kimlerden oluşur?.. Küçük toprak sahibi köylüler, tarım işçisi çalıştırıyorsa, “küçük kapitalist”tir. Geçimini kendi emekleriyle ürettikleri basit meta üretimiyle sağlıyorlarsa, bir ara katmandırlar, bir sınıf oluşturmazlar. Kentlerdeki küçük zanaatkârlar da aynı şekilde işçi çalıştırmıyorsa, bir ara katmanı oluşturur. Küçük dükkân sahipleri, işçi de çalıştırsa, salt kendileri de çalışsa, çalıştırdığı işçilerin artık zamanına el koyduğundan ya da başka yerde üretilmiş artık değerin gerçekleşmesini sağladığından ve bundan pay aldığından, küçük kapitalistlerdir. Avukat, hekim, mühendis, müşavir, serbest gazeteci vb. meslek sahipleri, örneğin bir sekreter çalıştırıp onun artık emek zamanına el koyuyor da olsa, tek başına kendi emek gücünü harcıyor ve bir artık emek zamanı üretiyor da olsa, ara katmanlara aittirler. Burada serbest meslek sahibi ile sekreteri arasındaki ilişkide bir sömürü söz konusuysa da, bu sömürü üzerinden sermaye birikimi amaçlanmaz. Yani, üretilen metanın ya da hizmetin değerinin küçük bir miktarı sekreterin emeğinden oluştuğundan ve amaç sekreterin artık emek zamanına el koyma yoluyla sermaye artırmak olmadığından, aralarında kapitalist-proleter ilişkisi bulunmaz.
Kanımca, üretim araçlarının sahibi olup, emek-gücünü kendi tasarrufunda kullanan avukatlar, hekimler vb. meslek sahipleri; terzi, kunduracı, berber gibi bazı “esnaflar”, ağırlıkla proleterleşme eğilimine sahip olan, işçi sınıfı ile kapitalist sınıf arasındaki ara katmanlara dâhildir. Ara katman mesleklerine sahip kişilerin, giderek daha büyük bir kesimi ücretli emekçi/işçi olarak çalışmakta, daha az sayıdaki bir kesimi ise patron olarak ayrışmaktadır. Ancak, sömürü amaçlı (az ya da çok sayıda) işçi çalıştıran imalatçı “esnaflar”, ırgat/mevsimlik işçi çalıştıran toprak sahibi köylüler, sanayide üretilen artık-değerden ufak da olsa bir pay alan mağaza ve dükkân sahipleri yani küçük tüccarlar, beyaz eşya, elektronik eşya ve cep telefonu bayileri, kelimenin tam anlamıyla küçük-kapitalisttirler. Başka örneklerle devam edelim… Avukatlık bürosunda ücret alarak çalışan bir avukat, özel hastanede ya da devlette ücretli çalışan bir hekim, berber “ustasının”/patronun dükkânında çalışan zanaat sahibi, birer işçidir. Bu işyerlerinin patronu mesleğini, meslektaşı işçilerle birlikte icra ediyor olsa bile, sömürgen bir küçük kapitalisttir. Kendi bürosunda çalışan bir avukat, başka avukatları çalıştıran patron konumunda değilse, bir ara katman üyesidir. Eczane zincirinde ücretli olarak çalışan değil de, kendi dükkânının sahibi eczacılar, işçi çalıştırmasalar bile, ilaç sektöründe üretilen artık-değerin bir bölümüne el koyduklarından küçük-kapitalisttir.
Bütün köylüleri, bütün zanaatkârları ve bağımsız/kendi hesabına çalışan profesyonelleri (hekim, avukat, veteriner, eczacı, muhasebeci, danışman, mimar, mühendis, mali müşavir, grafikçi, bilgisayarcı, destinatör vb.), “küçük burjuvazi” kapsamında değerlendirmek yanlıştır. Köylü aileler arasında, kendi geçimini sağlayan küçük toprak sahibi olanlar ile küçük-kapitalist köylüler ayırt edilebilir. Günümüzde zanaatkârların bir bölümü ara katmanlar arasındayken, bir bölümü küçük-kapitalisttir. Ara katmanlara dâhil olan profesyoneller ağırlıkla işçileşmekte, az bir orandaysa küçük-kapitalistler olmaktadır. Bağımsız profesyoneller, adına “orta sınıf” denilen bir sınıfın bileşenini oluşturmazlar, olsa olsa proletarya ile kapitalist sınıflar arasındaki bir ara tabaka olarak değerlendirilebilirler.
“Orta sınıf küçük burjuvazi de, orta sınıf burjuvazi gibi bir katmanlar toplamıdır.” (s. 186) Düşünsel düzlemde, eklektik bir biçimde birbirinden farklı (heterojen) ara katmanları bir araya getirip, bir “orta sınıf” oluşturmak yanlıştır. Başka bir deyişle küçük burjuvazi, “üretim araçlarının sahibi” olmakla, “kendi emeğini sömürmekle”, “ne kapitalist ne de proleter olmakla”, “hibrit” olmakla tanımlanan bir “sınıf”... (s. 75). Toplumsal gerçeklikte bu insanları bir “sınıf” yapan, belirleyici bir ölçüt var mıdır?.. Kanımca, küçük burjuvazi adlandırmasıyla anlatılan toplumsal kesimleri, bir sınıf yapan reel bir ölçüt yoktur. Zaten bu yüzden ara katmanlar olarak adlandırıyoruz. “Küçük burjuvazi” terimi, bu ara katmanlar hakkında teorik olarak işe yarar bir anlayışa yol açmamaktadır. Dolayısıyla şu satırlar anlamlıdır:
“Öte yandan, tıpkı orta sınıf burjuvazi gibi, orta sınıf küçük burjuvazi de monoblok değil. Gelenekseli ile yenisi, küçük üretici/zanaatkârı ile orta düzey yazılım mühendisi, eski ve yeni dükkân, serbest meslek sahipleri birçok bakımdan farklı özellikler taşıyor, farklı siyasal-ideolojik tercih ve tutumlar alabiliyorlar.” (s. 149)
Marx ve Engels’in örneğin Komünist Manifesto’da, küçük burjuvaziden bir “sınıf” olarak bahsettikleri doğrudur. Bunu bir toplumsal kesimi anlatmak için kullandıklarını düşünüyorum. Örneğin Lenin’in küçük burjuvazi terimiyle birlikte “küçük üreticiler katmanı”, “orta katman” terimlerini kullanması dikkat çekicidir:
“Bütün kapitalist ülkelerde proletaryayla yan yana her zaman geniş bir küçük burjuva, küçük üreticiler katmanı vardır. Kapitalizm küçük üretimi doğurdu ve sürekli doğuruyor. Birçok yeni ‘orta katman’ kapitalizm tarafından var ediliyor.” (s. 152).
“Küçük burjuvazi”nin “kendi emeğini sömüren” (Marx da Artık Değer Teorileri’nde bağımsız köylü ve zanaatçı için “ücretli işçi olarak kendini sömürür” diyor) “çelişkili” bir “ara sınıf” olduğu (s. 74 ve 75, 149) önermesine katılmıyorum. Çünkü sömürü, insanlar arasındaki ve dolayısıyla en az iki insan arasındaki bir tür iktisadi ilişkidir ve bir tür iktidar ilişkisidir. “Sınıf” olmak içinse, öncelikle belli bir üretim ilişkisinin karşıt kutuplarından birini oluşturuyor olmak gerekir. Elbette sınıf olmanın, siyasal, ideolojik ve kültürel boyutları da var. “Küçük burjuvazi/orta sınıf” bu boyutlar açısından da, bağımsız bir sınıf oluşturmaz. Üretim araçlarının sahipliği ile bu araçları sadece kendi emeğiyle kullanıp değer üretmekse, kanımca bir “çelişkili” durum değildir ya da “çelişki” oluşturmaz. Kapitalist üretim tarzının temel özellikleri açısından “tuhaf” denebilir belki… Öte yandan, sınıflı toplumlar tarihi boyunca meta ve hizmet üretiminin bir bölümü hep egemen üretim ilişkilerinden bağımsız olarak varlığını sürdürmüştür. Egemen de olsa, çağımızdaki toplumsal tüm üretim-emek süreçlerine kapitalist üretim ilişkileri nüfuz etmemektedir.
8. Sömürü, işçilerin karşılığı ödenmeyen emeklerine kapitalistler tarafından el konmasıdır; bu işçiler artık değer üretsin ya da üretmesin bu durumu değiştirmez. Yani üretken olmayan, artık değer üretmeyen işçiler, örneğin ücretli ticaret emekçileri, reklam, pazarlama, muhasebe, banka, sigorta vb. alanlarda çalışan emekçiler de sömürülürler. Ağırlıkla kafa ve ağırlıkla kol emeğine sahip işçilerin, sermaye ile ilişkisi, ücretli işçinin kapitalistle kurduğu ilişkidir. Örneğin, kafa emeğini, artık değer üretim sürecine katan bir mühendis, kolektif işçinin bir parçası olarak, üretken emek sarf eder. Taşıma, depolama ve dağıtım alanlarındaki emek de, üretken emektir.
Hizmet sektörü ile sanayi ve ticaretteki hizmet işlerinde emek-gücünü sermayedarlara satarak çalışanların, işçi sınıfının bir kesimini oluşturduğu açıktır. “Eğitim, sağlık, sanat, bilim, yayıncılık, eğlence, temizlik, ulaşım, depolama, posta gibi alanlarda kapitalistin ücretli işçisi olanlar hem işçi, hem de üretken işçi konumundadırlar. Üretken olmayan hizmet emekçileri de işçi sınıfının parçasıdırlar.” (s. 98-9). Bunlara “orta sınıf” denmesinin hiçbir bilimsel yanı yoktur.
“Sonuç olarak, hizmette çalışanların tümünü aynı sınıftan saymak saçmadır. Hizmet sektörünün içinde de üç sınıf vardır: Orta ve büyük işletme sahibi kapitalistler; küçük dükkân-kafe sahipleri, bakkallar, berberler, kuaförler, beyaz eşya bayileri vb. yani emeğini sömüren ‘orta sınıf’ küçük burjuvalar ve ana yığını oluşturan proleterler.” (s. 99-100).
Oysa bakkallar ve beyaz eşya bayileri, daha önce üretilmiş artık değerden kendi paylarına düşen ticari karı alırlar ve bu yüzden küçük kapitalisttirler. Küçük dükkân-kafe sahipleri, berberler/kuaförler işçi çalıştırıyorlarsa küçük bir kapitalist, kendi emek güçlerini harcayarak ürettikleri hizmeti satıyorlarsa ara katmanlardandır.
“CEO’lar, üst yöneticiler, başmühendisler (…) kapitalist sınıftandırlar. (…)
Üretim aracı sahibi olmayan, esas olarak emek gücünü satarak yaşayan, üretim ve dolaşımda sermaye adına alt düzey denetim ve gözetim işlevlerini yerine getiren, eğitim ve becerileri nedeniyle ücret gelirleri nitelikli işçilerden yüksek olan emekçiler, çelişkili ara sınıf konumundadırlar. (…) Başka bir deyişle, tartışma konusu çalışanların bir bölümünün orta sınıf ‘küçük burjuvazi’ olarak nitelenmesi mümkün (…)” (s. 113).
CEO’ların, üst düzey yöneticilerin, başmühendislerin, kapitalist olduklarına katılıyorum. Çünkü bunlar kolektif kapitalistin bileşeni olarak sömürü ilişkisinin, sermaye tarafında yerlerini alırlar. Aldıkları yüksek ücretler, kendi emek güçlerinin değerini yansıtmaz. Üretilmiş artık değerden aslında ufak olan bir payı, ücret formunda alırlar. Öte yandan, alt düzey denetim ve gözetim işlevlerini yerine getiren yöneticiler, mühendisler, “çelişkili ara sınıf” konumunda değillerdir. Çünkü bunlar kolektif emekçinin bileşeni olarak artık değer üretimi sürecine doğrudan ya da dolaylı olarak katılırlar. Kendi emek güçlerinin değerini yansıtan ücretleri vardır. Kapitalist üretim biçiminin egemen olduğu toplumlarda, sınıflar ya sömürülürler, ya da sömürürler; ara katmanlar ise bir sınıf oluşturmazlar.
Dolayısıyla Yurtsever’in şu yazdıklarına da katılmıyorum: “Kafa emeği için söylenenler, bu kesim (bilişim sektöründen bahsediliyor- MB) için de geçerlidir. Burada da, (…) üç sınıflı bir yelpaze söz konusudur.” (s. 121). Tekrarlayalım bilişim alanında da üst düzey yöneticiler ve CEO’lar, üretilen artık değerden pay alırlar. Ücretli bilişim emekçileri, tasarım yapan, yazılım üreten mühendisler vb. emek güçlerini satıp, patronları için artık değer üretirler.
“Hiyerarşinin altlarında ise, çeşitli açılardan durumları çelişkili olan ücretliler grubu yer alıyor. İkili ya da ara sınıf karakteri gösteriyorlar. (…) Emek sürecinin örgütlenmesinde iki temel sınıfın ikisinden de farklı yerler tutuyorlar.
Görüldüğü gibi, yeni küçük burjuvazi orta sınıf geleneksel küçük burjuvaziden farklı özellikler taşıyor. Kapitalist üretim biçiminin iki temel sınıfından hiçbirine ait olmamak ortak özelliğini ise sürdürüyor.” (s. 156-7)
“İkili sınıf karakteri”, “çelişkili durumlar”, “iki temel sınıftan hiçbirine ait olmamak”… Oysa kapitalist işletmedeki işbölümü üzerinden artık değer üretimi sürecine katılan ve eskiden sermayedarın işlevleri olan yönetim, denetim, gözetim gibi işlevlerin bir bölümünün emekçilere devredilmesiyle bunları günümüzde üstlenmiş olan çalışanlar, kolektif işçinin bileşenidir.
9. Yurtsever, “mübadele değerine dönüşmeyen kullanım değeri üreten emeği”, bir “üretken olmayan emek” türü sayıyor ve “karşılığı ödenmeyen ev içi emek, özel hizmetçinin emeği, facebook kullanıcısının emeği” örneklerini veriyor (s. 47). Buna katılıyorum. Kafa karışıklıklarına yol açabilen bu örneklere değinmek istiyorum.
Ev içi emek, mübadele değerine dönüşmeyen kullanım değeri üreten emektir ve doğrudan artık değer, dolayısıyla sermaye üretmediğinden, “üretken olmayan emek”tir. Erkek işçinin veya eşinin ücretinin içinde, ağırlıkla kadının ev içi emeğine karşılık gelen, her ikisinin ve çocuklarının ertesi gün yaşamaları için gerekli bu emek türünün parasal karşılığı bulunmuyor. Bu ev içi harcanan emeğin değeri/değişim değeri yok, sadece yararlılığı, yani kullanım değeri var.
Özel hizmetçiler, değişim değeri ve artık değer değil, hizmet ve artık hizmet üretirler. Ürettikleri hizmet, mübadeleye girmez. Ürettikleri hizmetin karşılığı olan bir ücreti değil, emek güçlerinin değerine tekabül eden bir ücreti alırlar. Yani sömürülürler.
Facebook kullanıcısının emeği hakkında ne denebilir?.. Bu kullanıcıların emeği, değişim değeri yaratmaz. Bu kullanıcılar “sermaye için kullanım değeri, yani reklam sanayi için hedefli reklam alanı yaratırlar” (s. 127). Aslında Facebook kullanıcılarının, bilişim mühendisleri tarafından üretilmiş bir meta olan bu platformun, kullanım değerini tükettikleri, ondan yararlandıkları, onu kullandıkları açık olmalıdır. Bu metayı kullandıklarından ötürü bir parasal karşılık ödemiyorlar, çünkü bu kullanımlar sırasında içlerinden bazıları reklamlara tıklayıp, inceleyebiliyor ve hatta reklamı yapılan metaları satın alabiliyorlar. Ursula Huws, “sosyal ağ ve arama motoru sitelerinin payına düşen değerin, emeğin ürettiği artık değerden elde edildiğini, ama siteleri kullanan insanların emeğinden değil, bu sitelerde reklamı yapılan metaları üreten işçilerin emeğinden elde edildiğini savunuyor” (s. 125-6); ben de öyle düşünüyorum. “Sosyal medya kullanıcıları, kuşkusuz bu etkinlik alanıyla sınırlı bir ölçüt açısından karşılığı ödenmemiş emekçilerdir (italikler bana ait-MB).” (s. 127). Sosyal medya kullanıcılarını “emekçi” saymak uygun değilse de, sermaye için kullanım değeri ürettikleri ve karşılığı ödenmeyen bir emek sarf ettikleri doğrudur. Özetle, sosyal medya kullanıcılığı, adı üzerinde bir kullanımı, tüketimi anlatır, ama bu artık değer üreten bir tüketim değildir; değişim değeri yaratmaz.
“(…) sosyal medya kullanıcısının reklamları izleyerek geçirdiği zaman, reklamı veren kapitalistin toplam artık değerdeki payına yaptığı katkı ölçüsünde karşılığı ödenmemiş bir emek-zaman olarak değerlendirilmektedir.” (s. 125) Burada Yurtsever, Christian Fuchs’un düşüncelerini aktarıyor. Reklamı izleme süresinin, “telepatik” bir etkiyle, reklamı yapılan metaların içerisinde somutlaşan artık değere katkı yaptığını düşünmek elbette, absürttür.
10. “Geleneksel küçük burjuvazinin çok önemli bir bileşeni” olan “kentlerdeki serbest meslek sahipleri” için Yurtsever şunları yazıyor: “Ayrıksı durumlar dışında, doğrudan artık değer üretmez, başkasının ürettiği değere doğrudan el koymaz, verdikleri mesleki hizmet emeği karşılığı olarak genellikle ücretli işçilerin çok üstünde gelir elde ederler.” (s. 153). Oysa Marx’ın küçük köylüler ve zanaatçılar için yazdıkları bu toplumsal kesim için de geçerlidir; artık değer üretmeleri olasıdır ve ürettikleri artık değere kendileri “el koyar”.
11. “(…) bu dönemde ücretli profesyonellerin bir bölümünün Marksist sınıf ölçütleriyle de orta sınıf konumlarına yükseldiğini kabul etmek gerekiyor. (İtalik benim-MB)” (s. 158). Bahsedilen yer Türkiye ve zaman 1980 sonrası yıllar. Yurtsever neredeyse bu kesimlerin gelirlerindeki artışla “sınıf atladıklarından” bahsedecek.
“Özal döneminin pragmatik, yiyiciliği, rüşveti hoş gören, kentliliği, tüketimciliği, bireyciliği, küreselciliği özendiren, varlıklı olmayı, ‘Hatice değil netice’ anlayışıyla kutsayan, yeni ‘değerler’, yeni bir orta sınıf kültürü yaratmıştır.” (s. 159). Bu yoz liberal değerler, aslında toplumumuzdaki egemen ideolojinin liberalizm bileşeninden gelen bazı motifleridir. Yani ülkemizdeki tüm sınıflarda ve katmanlarda gözlenen genel değerler.
12. Yurtsever, serbest meslek sahipleri ile “yeni orta sınıfın zihinsel emekleriyle, eğitimle kazanılmış mesleki-entelektüel kapasiteleriyle sivrilen kesimleri”ni (s. 186), “orta sınıf ideolojisinin üretiminde ve yayılmasında aktif ve etkili olan” kesim olarak görüyor. “Toplumun eğitimli, entelektüel yetenekleri olan, ‘aydın’ da denen kesimi, yalnız orta sınıf küçük burjuva ideolojisinin değil, burjuva ve işçi sınıfı ideolojilerinin de ana üreticisidir.” (s. 189). Kanımca, nesnel sınıfsal konumlarını dikkate almanın teorik bir anlamının olmadığı, kapitalistlerin ve proletaryanın “organik aydınları”, ideologları, yazarları, sanatçıları ve siyasetçileri var. İdeolojik, sanatsal ve siyasal üretimde, bu üretimleri yapanların toplumsal iktisadi ilişkiler içerisindeki yeri dikkate alınarak yorum yapmak kafa karıştırıcı ve yanıltıcıdır. Bu üretimleri yapan kişileri karakterize eden, ideolojik angajmanlarıdır. Örneğin Engels, babasının fabrikasında hissesi var diye devrimci bir “burjuva” olmaz; proletaryanın politik ve ideolojik temsilcisidir.
Dolayısıyla Yurtsever’in şu yazdıklarına katılıyorum:
“İki temel sınıf arasında ara konumda olması ayırt edici özelliklerinden biri olduğu için küçük burjuvazi orta sınıfın bağımsız sınıf çıkarı, ideolojisi, siyaseti ve programı olamıyor. (…)
Bu özelliğinin sonucu olarak bu sınıf kendi başına iktidar olma ve sürdürme yeteneğinden yoksun olduğu gibi, kapitalizme ve kapitalistlere doğrudan karşı da çıkamıyor. (…)
(…) Bunların bir bölümü kapitalist sınıfa, bir bölümü proletaryaya bağlanıyorlar.” (s. 189-190)
Aslında Yurtsever, bu toplumsal kesimlerin bağımsız gelecek tasarımı, ideolojisi ve siyaseti olmadığını söylerken, bu boyutlarıyla da bir “sınıf” oluşturmadıklarını söylemiş olmuyor mu?.. “Orta sınıf” denen bu kesimin, egemen ideolojinin eklektik “çorbası” üretilir ve yeniden üretilirken eklediği bazı öğeler, değerler, malzemeler vardır ve bu “çorba”dan kendi payına çeşitli öğeleri ayırıp seçerek “tükettir.” Örneğin bu kesimden bazıları dindarlığı ve muhafazakârlığı, milliyetçiliği, liberal değerlerle eklemlerken, diğer bazıları seküler/laik ilkeleri liberal değerlerle eklemler.
Yurtsever, kafa emekçilerinin, serbest meslek sahiplerinin ve diğer “yeni küçük burjuvazinin” yaşam biçimi ve dolayısıyla kültüründe soyutlanabilecek bazı özellikler görüyor: “Kentlilik, tüketimcilik, bireycilik, girişimcilik, küreselcilik bu kesimin ortak yaşam-kültür kodlarıdır.” (s. 191). Daha önce belirttiğim gibi bunlar liberal ideolojik-kültürel kodlardır ve dincilik, milliyetçilik gibi başka ideolojilerin motif ve kodlamalarıyla birlikte egemen ideolojik formasyona (“çorba”) katılır.
Yurtsever “orta sınıf”ın “ideolojik çizgileri” olarak şunları sıralıyor: “sınıflar üstülük”/”sınıfsızlık ideolojisi”, “liberal-liberter özlem ve refleksler”, “uçlar arasında ortacılık ve ortalamacılık”, “en alttakilere karşı eleştirel-mesafeli tutum, aşağılayıcı” bakış (örneğin Kürtleri ve Suriyeli sığınmacıları dışlayan bir bilinç)… (s. 192-7). Bu ideolojik reflekslere, tavırlara karşı verilecek ideolojik mücadelenin önemini kabul ediyorum. Özellikle de proletaryanın görece daha eğitimli bölmelerinde yer alan emekçilere dönük olarak…
13. Son olarak önemli gördüğüm iki saptamayı alıntılamak istiyorum:
“Ekonominin siyasetten bağımsızlığı savı bir aldatmacadır.” (s. 53)
“Ekonomik mücadele-siyasal mücadele ayrımı aldatmacasının soldaki yansıması, ekonomizm ve politisizm olarak ortaya çıkmaktadır. (…) Politisizm, “siyaseti” (…) “iş” ve “yaşam” ilişkilerinin dışındaki devlet-iktidar alanıyla sınırlamaktadır.” (s. 53). Devlet, emek/üretim süreçlerini ve emek gücünün yeniden üretildiği yaşam süreçlerini, yasalar, yönetmelikler yoluyla ve gerektiğinde baskı gücüyle düzenler. Bu süreçlerde üretilen ve yeniden üretilen ya da bu süreçlere taşınan ideolojik-kültürel kodlar da, üretim ilişkilerinin yeniden üretiminde önemlidir.
***
“Orta sınıf” kavramlaştırması, Gezi İsyanı sonrasında bazı akademisyenler tarafından gündeme getirilmişti. Bu kavramlaştırmaya karşıt olarak, benim de dâhil olduğum diğer cephe, “Gezi İsyanı’na katılanlar ağırlıkla işçi sınıfındandır (aileleri emekçi olan ve geleceğin proleterleri olacak öğrenciler de dâhil)” şeklindeki tezi savunmuştu. Haklıydık…
Onur Uca’nın yazdığı Türkiye’de Orta Sınıfın Fotoğrafı: Akışlar ve İlişkiler adlı bir saha araştırmasını içeren çalışmadan uzun bir alıntıyla bitirmek istiyorum:
“Buna göre görüşülen maddi olmayan emek üreticilerinin tamamına yakını kendisini işçi sınıfı olarak diğerleri ise memur olarak tanımlamaktadır. Bunun başlıca sebepleri şu şekilde sıralanabilir;
- Yoğun rekabet ortamında çalışmaktadırlar. İş hayatında tutunabilmek için çok çalışmak ve kendilerini geliştirmek mecburiyetindedirler. Ama bu emeklerinin karşılığını elde edemediklerini düşündüklerinden kendilerini işçi olarak görmektedirler.
- Aşırı iş ve rekabet ortamından sıyrılarak orta sınıf olabilmiş bir beyaz yakalı işçi daha az angarya iş yapmaktadır. Ancak orta sınıf olarak kalabilmek için daha kritik kararları doğru bir şekilde almak zorundadır. Bunun için orta sınıf üyesi beyaz yakalı işçi kadar hatta hiç ara verme şansı olmadan çalışmaktadır. Bu nedenle orta sınıf üyesi olabilen maddi olmayan emek üreticisi, kendisini işçi olarak tanımlamaktadır.
- Sektör beyaz yakalı olarak kalma süresini belirlemektedir. Bazı sektörlerde beyaz yakalı işçi pozisyonunda çok fazla kişi çalışırken yükselebileceği pozisyon sayısı azdır. Aynı çalışma tecrübesine sahip kişiler diğer sektörlerde yükselirken bu sektörlerde yükselemez. Bundan dolayı bu sektörlerde çalışanlar, zaman içerisinde kendilerinin işçi olduğuna kanaat getirmektedir.
- Maddi olmayan emek üreten bazı çalışanların işleri yaratıcı değildir. Rutindir. Aynı işi aynı makineyle, aynı sürede günde birçok kez yapmak zorundadırlar. Emek biçiminin getirdiği yaratıcılığı kullanamadığından bu kişiler kendini işçi olarak tanımlamaktadır.” (s. 187-8)
Aslında
bu “sebepler”le bir şey açığa çıkmış oluyor: “maddi olmayan emek üreticileri”,
çok çalıştıklarının farkındadır ve sömürüldüklerini hissetmektedirler.
Kendilerini işçi olarak tanımlamaları, “orta sınıf efsanesine” inananlara ders
verecek nitelikte… Rekabet, çok çalışma, rutin işlemlerle yapılan işe
yabancılaşma, harcadığı tüm emeğin karşılığını alamama, bütün bunlar mavi
yakalı işçiler de dahil, proletaryanın tüm bölmeleri için geçerli değil mi?..
28 Aralık 2021 Salı
20 Aralık 2021 Gecesi’nin Bir Analizi-Mustafa Güney
Mustafa Güney
Türkiye
20 Aralık 2021 gecesinde çok ilginç bir gece yaşadı. Türkiye’deki kapitalizmi ya
da ana akım iktisatçıların daha çok sevdiği terimle ifade edersek “serbest
piyasa sistemi”ni sağlamlaştıran, temeli en azından son bir aydır atılmış büyük
bir oprasyon yaşandı o akşam. Bu operasyon, sistemi uzun ve orta vade bir yana,
kısa vade de bile ne kadar dengeye sokacak onu ilerileyen günler, haftalar ve
aylarda göreceğiz. Yine operasyonun kendisinin başarılı olduğu ve sistemi
sağlamlaştırma yolunda atılmış bir adım olduğu bence ortada. O akşam ne
olduğunu anlamak için, öncelikle Marx’ın Kapital’in
ilk cildinde bahsettiği prensibi hatırlamak lazım.
Marx
Kapital’in birinci cildinde,
kapitalizmin (bunu “serbest piyasa” olarak da okumak mümkün) işlemesi için iki
kritik şarttan bahseder: İlki işçilerin bir işten öbür işe geçmelerinin
olabildiğince kolay olması, yani bir patronun istediği zaman çalıştırdığı
işçiyi kolayca kovup, ihtiyacı olduğunda kolayca çalıştıracak yeni işçi
bulabilmesi. İkincisi, işçilerin sermayelerinin, hatta birikimlerinin olmaması…
Birikimi olan işçi, patronu ile pazarlığa oturup onu daha iyi şartlarda
çalışmaya zorlayabilir; en azından bir süre, belki de uzun süre işsiz kalmayı
göze alabilir; hatta eğer sermayesi varsa, kendi iş yerini bile kurabilir.
Sistem patronların olabildiğince düşük ücret karşılında çalıştırdıkları
işçilerin ürettiklerini, olabildiğince yüksek fiyata satmaları üzerine kurulu
olduğundan, işçiler güçlendikçe sistem zayıflar.
İşçilerin
zayıf olması sistemin ayakta kalması için yeterli değildir. Daha güçlü bir işçi
sınıfı, sistemi zayıflatan bir faktör olsa da, işçilerin daha üretken olmasını
sağlayacak altyapının olmaması, sistemin işçiye daha çok çalışmasını sağlayacak
motivasyonu verememesi, sermayedarların dünyanın geri kalanı ile
bağlantılarının zayıf olması gibi faktörler de sistemi zayıflatır. Ancak
işçilerin görece güçsüz olması, diğer tüm faktörlerden daha kritik ve
hayatidir. Sermayedarların kazandığı parayı bir su kaynağından gelen su miktarı
gibi görürsek… İşçiler güçsüzleştikçe, kaynaktan gelen su miktarı artar. Diğer
faktörler, borularda bu suyun olabildiğince verimli taşınmasını sağlar. Taşıma
sırasındaki kayıpları olabildiğince azaltır.
1850’lerden
başlayarak sol mücadele, işçilerin içinde görece daha güçlü bir kesim
yaratmıştır. Bu kesim, adım adım yaşam koşullarını iyileştirdiği gibi,
özellikle 1950’lerden itibaren kısmi de olsa bir birikim sahibi olma imkânı
bulmuştur. İşçilerin içinde bu kesim güçlendikçe kapitalizm de zayıflamış, dünyanın
üçte biri zamandan geri çekilmek, birçok sektörü devletin kontrolüne terk etmek
zorunda kalmıştır. Ancak yine 1950’lerden itibaren işçilerin içinde görece daha
örgütlü ve zamanla daha birikimli olup bu sayede güç kazanan bu kesim izole
edilmiş, birikimlerini kısa vadeli tüketim malları için harcamaları teşvik
edilmiş, örgütsüzleştirilmiş ve en önemlisi, işçi kesimin içinde daha güçsüz ve
örgütsüz olanlardan yabancılaştırılmıştır.
Bugün
küresel olarak önde gelen finans şirketinde çalışan bir finans uzmanı kendini
bir inşaat işçisinden daha farklı olarak görür ve çıkarlarının inşaat
işçisinden farklı olduğuna inanır. Ancak onu çalıştıran şirketin sahibi için
ideal olan, o uzmanın çalışma koşullarını ve gelirini mümkünse inşaat işçisi
ile benzer hale getirmek, bunu yapamıyorsa o işçinin düzeyine olabildiğince
yaklaştırmaktır. Bunun bir yolu daha birikimli, bankada daha fazla parası olan
bu daha yüksek ücretli işçi kesiminin, yani finans uzmanlarının, mühendislerin,
akademisyenlerin, doktorların birikimlerini yok etmek, ya da en azından
azaltmaktır.
Buradan
2021 yılı Türkiyesine dönebiliriz. 2021 yılı Türkiyesinde emekçi kesime
motivasyon sağlayamayan, dış dünya ile kurduğu ilişkileri giderek kötüleşen,
bürokratik ve devlete ait alt yapının giderek kötüleştiği, yani borudan akan
suyun giderek daha fazlasının damlayarak ziyan olduğu bir ekonomik sistem
vardı. İşçi sınıfı, düşük gelirlisi, yüksek gelirlisi güçsüzdü. Ancak birikimi
olan, en azından dışarıda iş bulmaya çalışabiliyordu. Böyle bir sistem doğal
olarak sermayedarları mutsuz ediyordu. Kaynaktan gelen su onları tatmin edecek
düzeydeydi, ancak borulardan su geçerken çok su kaybedildiğinden, onlara ulaşan
su miktarı düşüktü ve giderek azalıyordu.
İktidar
ise kendi altyapısının, yani suyu getiren boruların çok sağlam olduğunu, su
kaybının kendisine düşman kesimler tarafından düzenlenen sabotajlar yüzünden
gerçekleştiğini söylüyordu. Ancak iş dünyası 2021’in başında, son bir aydaki
kadar olmasa da, giderek daha fazla tepki duyuyordu iktidara. İş dünyası hem
parasal güçleri, hem de örgütlülükleri ile iktidar açısından dikkate alınması
gereken bir kesimdi. Bir yolunu bulup, bu kesimi en azından kısa sürede memnun
etmek gerekiyordu. Bu hem kısa vadeli olarak birilerinin evlerinde depoladığı
suyu bu kesime aktararak, hem de kaynaktan gelen su miktarını arttırarak
yapılacaktı. Sonrasında sermayedarlar, kısa süre için de olsa tamir
edildiğinde, boruları sabote edenlerle ilgilenilip, sorun çözülecekti.
Böylece
Türkiye Kasım ayına geldi. İsterseniz sonra olanlara, üç farklı insanın
gözünden bakalım: Reis’ine güveni tam olan, ancak özünde partideki bağlantıları
üzerinden her hangi bir gelir elde etmeyen bir AKP’li işçi; Erdoğan’a hiç
güvenmeyen bir muhalif işçi ve bir büyük sermayedar. İkinci kişinin yani
muhalifin ne yaptığı konusunda, kendi üzerimden örnek vereceğim. Tabii bankada
kaydadeğer parası olmayan işçi kesiminin güçsüz bölümü burada analizin dışında.
Kasım
ayının başına kadar Reis sevdalısı olan AKP’li, TL’nin değer kaybını gördüğü
halde, ülkesine güvenme adına parasını TL’de tutmuş olsun. Muhalif ciddi bir
birikimi varsa, yükselen dolar fiyatlarını görüp, muhtemelen parasını dolara
yatırmış olabilir. Ancak eğer benim gibi, birikimi daha sınırlıysa ve ileride
bankadaki parasının tamamına yaklaşan harcamalar yapmayı bekliyor ve
planlıyorsa, hiç al sat yapmayayım para TL’de kalsın da demiş olabilir. Büyük
sermayedar yükselen doları gördüğü anda zaten birikiminin tamamını dolarda
tutuyor olmalı. Sonuçta yeterince büyük parası olan sermayedar, hem küçük
birikim sahibi gibi kur farkı ödemek zorunda değildir, hem de kapitalizmin
kuralları gereği (isterseniz “serbest piyasa”nın kuralları da diyebilirsiniz) “üretimci”
de olsa, boşta olan parasının değerini olabildiğince korumak, mümkünse
arttırmak zorundadır. Kısacası Kasım ayı başında sermayenin parasını dolara
yatırması beklenir; küçük birikimciler ise, paralarını dolara çevirme konusunda
en azından acele etmemiş olabilirler; Erdoğan’a güvenen bir grup ise parasını
hala TL’de tutuyor olması beklenir. Para değer kaybetse de bu kayıp tolere
edilebilir olduğu sürece, insanlar parasını dolara yatırmak için en azından
acele etmezler.
Bu
arka planın yaşandığı bir Türkiye’de, derken bir anda Merkez Bankası başkanı değişti,
sonra da doların fiyatı 10 TL’nin üzerine çıktı. O günü hatırlıyorum. Aylar
sonra bir miktar para biriktirmiştim. Paranın belli bir düzeyin üstüne
çıkmasını bekliyordum, bir kısmını dövize döndürmeden önce. Dolar 10 TL’nin
üstüne çıkınca daha fazla beklemek enayilik dedim. Dolar biraz aşağı insin,
paramı dolara çevireyim… Sonra Erdoğan konuşma yaptı ve tepki alımı ile aşağı
inmesini beklediğim dolar yeniden zıpladı. Ben de artık bekleyecek vakit yok
diyerek 12 TL’nin altına düştüğü anda tüm birikimimi dolara çevirdim.
Sonra
geldik Kasım sonuna; Erdoğan faizi düşürmeye devam edeceğiz dedi. Her
konuştuğunda dolar arttı. Aralık maaşımı aldığımda maaş sabah değil de öğlen
saatlerinde yattığı için bile, doları 13,6 TL düzeyinden alarak zarar ettim.
Dolar yukarı fırladı diye.
Tüm
bunlar yaşanırken, Reis sevdalısı, muhalif ve büyük sermayedar ne hissediyordu?
Eğer 20 Aralık gecesi neler olacağını tahmin edemiyorsa, hiçbiri mutlu değildi.
Parası TL’de olan Reis sevdalısı, tüm birikiminin yanıp kül oluşunu izliyordu.
Muhalif TL’de tuttuğu parasını hızla dolara çevirdiyse parasını kurtarmıştı.
Ancak ne olduğu ve ne olacağını anlamayıp, özellikle Aralık başına kadar
beklediyse ve parayı yeterince hızla dolara çeviremediyse aldığı maaşın alım
gücü erimişti. Bunu başardıysa bile maaşı TL üzerinden olduğundan, ileride
kazanacağı paranın değeri düşüyordu. Büyük sermayedarın kazancı TL üzerindendi
ve o da aşağı iniyordu. Herkes isyan ediyordu.
Bu
isyana karşı AKP, kendileri açısından bir sorun olmadığını dile getiriyordu.
Dolar 16 TL düzeylerine gelmişti, ama bu bir sorun değildi, cari açık
kapanacaktı, ekonomi gayet iyiydi. Kısaca doların günde 1 TL yükseldiği
günlerde AKP piyasaya, Reis sevdalısına da, muhalife de, hatta 20 Aralıkta ne
olacağını öngöremeyen sermayedara da, “biz doların yükselmesine karşı hiçbir
şey yapmayacağız” mesajı verdi. Bu mesajı alan, bir de fiyatların yükselişini
izleyen herkes, Aralıkta dolar 15’lere, 16’lara, 17’lere çıkınca, tüm
birikimleri ile dolar, altın, avro aldı. En azından kısa vadede hızla harcanması
gereken para ve banka hesabında faiz getirecek diye bekleyen para, TL olarak
tutulurken, TL tüm kaynaklardan çekilebildiğince hızla çekildi ve dolar alındı.
“Zararın neresinden dönsek kardır” diyerek… Eğer 20 Aralık akşamı maaş alıyor olsaydım,
ben de o maaşla 18 TL’lik kurdan dolar alırdım muhtemelen.
20
Aralık akşamı Erdoğan ekonomik önlemlerle ilgili bir toplantı yapacağını
söyledi. Söyledi söylemesine ama Erdoğan bu toplantıları Kasım ayından beri
yapıyordu; her seferinde “gidişattan çok memnunuz, böyle devam edeceğiz”
demişti. Bu defa farklı bir şey beklemek için bir neden yoktu. İlaç niyetine de
olsa, “dövizdeki gidişattan endişeliyiz, önlem alacağız” gibi bir açıklama
yoktu Erdoğan’dan.
O
gece uykusu gelen yattı, kimileri haberleri kapatıp bilgisayarından dizisini
izledi, bilgisayar oyununu açtı, çocuğunun ödevine yardımcı oldu. Bu insanların
içinde hem Reis sevdalıları vardı, hem muhalifler, hem de en azından o gece ne
olacakları tahmin etme imkânı olmayan büyük sermayedarlar. Bir farklı büyük sermayedarın
o gece, bilgisayar başında ne olduğunu takip eden ve olası fırsatları
değerlendirecek maaşlı çalışanları vardı.
Erdoğan
toplantısını yaptı. Sonra kamera karşısına geçti ve dövizin artışına karşı bir
önlem alacağını açıkladı. Saniyeler geçti. O saniyeler boyunca dünyanın en iyi finans
uzmanı dâhil kimsenin o önlemi tam anlamı ile anlaması, değerlendirmesi, işe ne
derece yarayacağı konusunda karar vermesi mümkün değildi. Sadece bir şey
açıktı, haftalardır “dövizin artışı umurumuzda bile değil” diyen bir iktidar,
dövizi indirmek için bir şey yapacaktı.
Burada
Keynes’in “Güzellik Yarışması Prensibi”
devreye girdi. Keynes’e göre herkesin olabildiğince kar etmek istediği bir
piyasada, bir şeyin değerini düşürmek için, o şeyin değerinin düşeceği izlenimi
yaratmak yeterliydi. Ertesi gün yağmur yağacağı söylentisi mesela,
şemsiyelerden kazanç elde etmeyi bekleyen herkesin şemsiyelere hücum etmesini
sağlardı. Bir noktadan sonra yağmurun yağıp yağmayacağı da önemsiz hale
gelirdi. Birileri yağmurun yağacağına inanıp şemsiye almaya başladığında,
şemsiye fiyatları artacak, fiyat arttığı için, şemsiye alıp satmak kazançlı
hale gelecek (10 TL’den alıp bir saat sonra fiyat 12 TL olduğunda satmak mümkün
olacağı için) ve insanlar sırf bu nedenle, belki de kişisel olarak yağmurun yağmayacağından
emin olan bir hava durumu uzmanı da dahil, şemsiye alacaktı. Elbette
olabildiğince para kazanmayı amaçlıyorlarsa…
Erdoğan’ın
o gece açıkladığı önlemin de işe yarayıp yaramayacağı, ne olduğu önemsizdi.
Erdoğan doların değerinin düşmesi için bir şey yapacaktı ve bu açıklamanın
ardından hemen ilk saniyelerde dolar düşmeye başlamıştı. Artık herkes, bireysel
olarak bu önlemin hiçbir işe yaramayacağını, doların iki üç haftaya yeniden
yükselmeye başlayacağına inansa bile, en azından piyasanın bu önlemin işe
yarayacağına inandığına ikna oldu. Bu da yeterliydi.
Erdoğan
hala televizyonda konuşuyordu. Birkaç dakika geçmişti. Telefonu elime aldım,
bankanın telefondaki uygulamasını açtım. Doların fiyatı 18,20 TL’den 17,20 TL’ye
düşmüştü. Döviz satışını açtım, sahip olduğum tüm dolar miktarını, satış
miktarı bölümüne yazdım. Bir dakika kadar tereddüt ettim. Satayım mı dedim,
piyasa bu önlemi gerçekten “satın aldı” mı? Yoksa bu bir iki dakikalık bir
oynama mı? Sonra kısa süreli bir oynama ise yeniden 18 TL’ye çıkar, fazla zarar
etmem; ama doların fiyatı inerse, nereye ineceği belli olmaz dedim. Sat tuşuna
bastım. Doların fiyatı değişti, 16,80 TL oldu mesajı geldi. Elimden geldiğince
hızla sayfayı yeniden açtım, miktarı yine yazdım ve doları sattım. 11,8 TL’den ve
13,6 TL’den aldığım doları 16,8 TL’den satmıştım. Kazançlıydım. Birkaç dakika
sonra annemin bankadaki avrosunu da sattık. Geceyi atlatmıştık, dahası o gece
yapılan büyük servet transferinden pay almıştık.
Ancak
herkes o kadar şanslı değildi. Son anda dolara dönmüş Reis sevdalısı ve muhalif
işçiler, hatta bilgisayar başında bekleyen bir çalışanı olmayan küçük
sermayedar, eğer o gece televizyon başında değilse, erken yattıysa, çocuğu ile
oyun oynuyorsa, telefonu-bilgisayarı bozuksa, o gece ne olduğunu anlamadı. Ya
da ne olduğunu görüyor ama internet bankacılığına ulaşamıyorsa, gece boyunca
çaresizce birikiminin erimesini izledi.
Acaba
parasını 20 Aralık akşamına kadar TL’de tutan bir Reis sevdalısı işçi veya
sermayedar var mıydı? Varsa onlar açısından da durum çok iç açıcı değildi.
Onların parası zaten 2021 başından beri değer kaybetmişti ve en azından şu an
için paraları hala 20 Aralıktan bir ay önceki değeri ile kıyaslandığında bile
daha değersiz.
Peki
büyük sermayedarlar o geceyi nasıl geçirdi? Onlar açısından gece muhtemelen çok
keyifliydi. İçlerinden o gece neler olabileceğine ilişkin hiçbir fikri olmayan,
çocuğu ile oynayan, bilgisayardan dizisini izleyen varsa, onlar bilgisayar
başında bekleyen ücretli görevlilerinden telefon aldılar. “Erdoğan az önce
açıklama yaptı. Filanca önlemi alacakmış. Dolar/Avro/Altın değer kaybediyor ne
yapalım?..” En tedbirli, en yavaş karar alan büyük sermayedar bile 10 dakika
içinde ne olduğunu, ne yapması gerektiğini anladı (içlerinde benim kadar eli titreyeni
yoktur muhtemelen) ve belki 17 TL’den olmasa da 16,5 TL’nin üstünden tüm
dolarını veya benzer bir düzeyden tüm parasal varlığını TL’ye çevirdi. Sonrası
daha eğlenceliydi.
Ben
o gece, doları satıp beklediğim halde, bugün o gece sattığım doların üçte
birinden fazlasını alabiliyorum. Yani paramdan yüzde 33 kazanç elde ettim. Bir
gecede. Doları oldukça geç almış olsam da, TL üzerinden de büyük bir kazancım
var. Büyük sermayedar kur farkını ödemediği, doları çok daha hızlı alıp sattığı
için, kazancını çok daha yukarıda tuttu. Bir gecede ceplerine, bir ayda
kazanabileceği para girdi. Daha usta olanlar 21 Aralıkta kurun aşağı yukarı oynamasından
da sağlam kazanç elde edip, o parayı ceplerine koydular. Para halinde
tuttukları sermayeden yüzde 50’nin üstünde kazanç elde eden oldu muhtemelen iki
günde.
Borudan
geçip ellerine gelen su miktarından dolayı sızlanan büyük sermayedarın kapısına
bir tanker bedava su bırakıldı kısacası. Olacaklar hakkında en ufak bir haberi
olmayan büyük sermayedarın bile. Üstelik bunun üstüne ikinci bir hediye daha aldılar.
Birikimi olan işçilerin, yani adlarına bankada parası olan mühendisin,
doktorun, akademisyenin, hatta ve hatta o gece hızlı hareket edememiş finans
uzmanının ve ayrıca küçük sermayedarların önemli bölümünün birikimleri
buharlaştı. İşçiler Marx’a göre ideal olan birikimsizliğe daha çok yaklaştılar,
sermayedarlara rakip olabilecek küçük esnaf güçsüzleşti. Büyük sermayedarın
pazarlık payı arttı, yani boruya en baştan giren su miktarını arttırma imkanı
elde etti.
Aslında
bunun üzerine bir de üçüncü hediye aldılar. “Gâvurun parasına, para
yatırmayacaktınız, TL’ye güvenecektiniz kardeşim” diyecek iktidara karşı, yitip
giden birikimlerinin hesabını sorma imkânı da ellerinden alındı. Ki TL’ye
güvenip 2021 boyunca parasını bu para biriminde tutmuş olanlar, 22 Aralık
itibari ile hala zararda olmuş olmalarına rağmen. Doların günde 1 TL yükselmeye
başladığı son anlara kadar güvenini korumuş fakat son anda panikle dolar, avro,
altın alanlar en büyük zararı etmiş olmasına rağmen.
Erdoğan’ın
doları düşürmek için yapacağı, o ilk etapta kimsenin anlamadığı (dünyanın en
dahi finans uzmanının bile Erdoğan’ın o açıklamasının tam anlamını analiz etmek
için birkaç dakikaya ihtiyaç duyacağını düşünüyorum) o şeyin ne olduğu ve ne
kadar işe yarayacağının 20 Aralık ve 21 Aralık’ta olanlarla ilgisi yok.
İnsanlar o gece ve ertesi gün yağmurun gerçekten yağıp yağmayacağı ile
ilgilenmedi. Daha yağmurun yağıp yağmayacağı konusunda en usta hava durumu
uzmanının bile karar veremeyeceği kadar kısa sürede insanlar, piyasanın
yağmurun yağacağına ikna olduğuna inandırıldı ve tek başına bu durum, insanların
şemsiye piyasasına yani TL’ye hücum etmesine ve TL’nin değerinin yükselmesine yetti.
Erdoğan’ın
yapacağı şeyin ne işe yarayacağı bir iki hafta içinde kendisini gösterecek ve
bu ayrı bir tartışma ve yazı konusu. Ancak o şey ne olursa olsun, bu o gece
büyük sermayedarlara verilen hediyenin değerini azaltmıyor. Kapının önüne
bırakılan bir tanker su ve borudan geçecek suyun artma imkânı, sermayedarları
en azından kısa süreliğine memnun etmeye yetecektir. Sermayenin memnun olması
da, en azından sesi en yüksek çıkan kesiminin ekonominin iyi gittiğini
söylemesini sağlayacaktır. Sermayedarlar, aslında zaten işçilerin ve küçük
sermayedarların elinden alınmış olan o bir tanker sudan bir kısmını işçilerin
ve küçük sermayedarların bir kısmına geri verirse, onlarda da en azından buna
da şükür duygusu yaratılır.
Ancak
boru sistemi tamir olmayacaktır, çünkü AKP açısından sistemde sorun yoktur.
Borular giderek daha fazla su kaçırmaya devam edecektir. Sermayedarların
kapısının önüne bırakılan bir tanker suyun, onları ne kadar tatmin edeceğini
ise zaman gösterecek.
