II. Enternasyonal (1889-1914)

MAR

1889 yılında Fransız Devrimi’nin yüzüncü yıl dönümü vesilesiyle Paris’te toplanan uluslararası sosyalist kongrelerle temelleri atılan II. Enternasyonal, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında uluslararası işçi hareketinin o döneme kadarki en geniş, en kitlesel ve en kurumsallaşmış uluslararası koordinasyonunu temsil etti. Birinci Enternasyonal'in daha gevşek federatif yapısının ve farklı sosyalist, sendikal ve anarşist eğilimleri aynı çatı altında tutan çoğulculuğunun aksine, II. Enternasyonal, milyonlarca işçiyi örgütleyen kitle partilerinin, büyük sendikaların, parlamenter grupların ve geniş bir sosyalist basın ağının uluslararası koordinasyon zemini haline geldi.

Ancak burada önemli bir kavramsal ayrım yapmak gerekir: II. Enternasyonal, merkezi olarak yönetilen bir “dünya partisi” değildi. Ulusal sosyalist ve işçi partilerinin büyük ölçüde özerk kaldığı, kararlarının ulusal partiler üzerinde doğrudan bağlayıcı bir yürütme gücüne sahip olmadığı gevşek bir uluslararası federasyondu. Birinci Enternasyonal'den farklı olarak, II. Enternasyonal'in ağırlık merkezi, bağımsız ulusal kitle partileri ve bunların uluslararası koordinasyonuydu. Bu nedenle 1914'teki siyasal iflas yalnızca bir örgütün dağılması değil, ulusal işçi hareketlerinin enternasyonalist ortak irade üretme kapasitesinin sınırlarının açığa çıkmasıydı. Retorikteki devrimci sosyalizm ile günlük pratikteki yasal-parlamenter mücadele arasındaki tarihsel gerilim, I. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla 1914'te büyük bir siyasal ve örgütsel krize dönüştü.

1. Doğuş, Kurumsal Yapı ve Örgütsel Sınırların Çizilmesi

Çifte Kongre Krizinden Kuruluşa (1889)

II. Enternasyonal'in doğuşu, Fransız sosyalist hareketindeki derin bölünmeyle şekillendi. Paul Brousse önderliğindeki reformist Possibilist (İmkâncılar) kanat ile Jules Guesde ve Paul Lafargue çevresindeki Marksist kanat Paris'te eşzamanlı iki ayrı kongre topladı. Engels'in siyasal olarak desteklediği ve Alman sosyal demokrasisinin güçlü biçimde temsil edildiği Guesdeci kongre, daha geniş uluslararası temsile ve daha belirgin bir sosyalist programa sahip olması nedeniyle tarihsel olarak II. Enternasyonal'in kuruluşuyla özdeşleşti. Dolayısıyla "tek bir kuruluş kongresi yapıldı" demektense, 1889'da iki rakip kongrenin düzenlendiğini ve II. Enternasyonal'in esasen Guesdecilerin düzenlediği kongre çevresinde şekillendiğini söylemek daha doğrudur.

Kongrenin en kalıcı kararlarından biri, işçi sınıfının uluslararası ölçekte sekiz saatlik iş günü talebi etrafında birleşmesi ve 1 Mayıs 1890'ın uluslararası gösteri ve mücadele günü olarak belirlenmesiydi. Bu karar enternasyonalizmi soyut bir dayanışma ilkesinden, takvimsel ve kitlesel bir siyasal pratiğe dönüştürdü.

Anarşizmin Dışlanması ve Siyasal Hat (1891-1896)

Örgüt ilk yıllarında kendi siyasal sınırlarını belirlemek zorunda kaldı. 1891 Brüksel, 1893 Zürih ve 1896 Londra kongreleri boyunca anarşistlerin ve parlamenter siyasal faaliyeti reddeden anti-parlamenter eğilimlerin Enternasyonal içindeki statüsü tartışıldı.

1893 Zürih Kongresi, kongrelere kabul için işçi örgütlerinin örgütlenmesini ve "siyasal eylemin" gerekliliğini tanıma şartını getirdi. 1896 Londra Kongresi ise bu ayrımı kesinleştirerek anarşistlerin katılımını fiilen sona erdirdi. Bununla birlikte bu dışlama, anti-parlamenter veya doğrudan eylemi savunan fikirlerin işçi hareketi içindeki etkisini tamamen ortadan kaldırmadı. II. Enternasyonal'in ana omurgası seçimlere, parlamentoya ve yasama mücadelesine katılan kitle partileri üzerine oturmuş olsa da, özellikle Fransa, İtalya ve İspanya’da gelişen devrimci sendikalist akımlar, parlamenter siyasete mesafeli bağımsız örgütlenmeler içinde genel grevi ve doğrudan eylemi temel mücadele araçları olarak savunmaya devam ettiler.

Ulusal Farklılıklar

Enternasyonal esasen farklı siyasal kültürlerin gerilimi üzerinde yükseldi:

• Alman Modeli (SPD): August Bebel'in uzun süreli siyasal liderliği ve Kautsky'nin teorik ağırlığıyla öne çıkan Alman Sosyal Demokrat Partisi (SPD); güçlü parti örgütü, büyük üye kitlesi, sendikal bağlantıları ve teorik üretimiyle Enternasyonal'in en güçlü bileşeniydi.
• Fransız Modeli: Fransız sosyalizmi daha parçalı ve heterojendi. Jean Jaurès çevresinde şekillenen siyaset, parlamenter mücadeleyi Fransız devrimci geleneğiyle birleştirmeye çalışıyordu (SFIO bütün döneme yayılmamalıdır, zira SFIO ancak 1905'te sosyalist akımların birleşmesiyle kurulmuştur).

Kapitalizm uluslararasılaşırken işçi sınıfının siyasal örgütlenmesi doğal ve zorunlu olarak büyük ölçüde ulusal devletler temelinde şekilleniyordu.

2. Teori ile Pratik Arasındaki Yarılma: Üç Ana Akım

Dışarıdan homojen bir "ortodoks Marksizm" kalesi gibi görünen Enternasyonal, kitleselleşme ve parlamenter başarılar sonucunda üç ana teorik ve siyasal eğilime ayrıştı:

Sağ / Revizyonist Kanat: Reformizm ve Sistem İçi Entegrasyon

Eduard Bernstein'ın başını çektiği revizyonizm, kapitalizmin iç çelişkileri nedeniyle kısa veya orta vadede kendiliğinden çökeceği şeklindeki mekanik yorumları eleştirdi. Bernstein, kapitalizmin uyarlanma kapasitesini vurgulayarak sosyalizme ani bir devrimci kopuş yerine kademeli reformlar, sendikal mücadele ve parlamenter çoğunluk yoluyla ulaşılabileceğini savundu.

Bu tartışmanın pratik sınavı Fransa'da yaşandı. Sosyalist Alexandre Millerand'ın 1899'da burjuva hükümetine bakan olarak girmesi (Millerand Olayı), sosyalistlerin kapitalist hükümetlere katılımı sorununu uluslararası bir krize dönüştürdü. 1899 krizinin ardından toplanan 1904 Amsterdam Kongresi, bağımsız sınıf siyasetinin korunması vurgusuyla koalisyoncu eğilimleri sert biçimde kınadı ve sosyalist partilerin burjuva hükümetleriyle siyasal iş birliğine ilişkin sınırları belirginleştirdi. Bu karar, Fransa’daki bölünmüş sosyalist hareket üzerindeki uluslararası baskıyı artıran faktörlerden biriydi; 1905’te Fransız sosyalist akımlarının SFIO çatısı altında birleşmesiyle sonuçlanan süreçte etkili oldu. Ancak bu kurumsal birleşmeye rağmen Enternasyonal'in ulusal partilerin günlük politikaları üzerindeki ampirik denetim ve yaptırım gücü sınırlı kalmaya devam etti.

Merkez Kanat: Kautsky ve "Ortodoks" Sosyal Demokrasi

Karl Kautsky'nin temsil ettiği merkez çizgi, Marksizmin devrimci hedeflerini açıkça terk etmiyor, ancak günlük siyasette parti örgütünün ve parlamenter gücün korunmasına büyük önem veriyordu. Kautsky'de kapitalizmin gelişiminin sosyalizmin koşullarını olgunlaştıracağı fikri güçlüydü. Bu yaklaşım, özellikle Luxemburg ve Lenin gibi devrimci Marksistler tarafından, devrimci öznenin aktif müdahalesini ikinci plana atan ve kapitalizmin tarihsel olgunlaşmasına aşırı ağırlık veren bir determinizm olarak eleştirildi. Kautsky'yi basitçe "reformist" olarak sınıflandırmak doğru değildir; o, ortodoks Marksizm ile parlamentarist-pratik sosyal demokrasi arasındaki merkezî konumu temsil ediyordu. Ayrıca Kautsky'nin 1914 öncesindeki konumu ile savaş sonrasında geliştirdiği siyasal tutum arasında ayrım yapmak da gerekir.

Sol / Devrimci Kanat: Militarizm, Emperyalizm ve Kitle Eylemliliği

Rosa Luxemburg, Lenin, Troçki ve Anton Pannekoek gibi isimler, parlamenter mücadelenin tek başına yetersiz olduğunu savundular.

Burada yaygın yapılan bir hatayı düzeltmek gerekir: Lenin ve Bolşevik kanat parlamenter mücadeleyi veya parlamentoya katılımı prensip olarak asla reddetmemişlerdir. Lenin için parlamenter mücadele, burjuva kurumlarının kitlesel ajitasyon ve propaganda amacıyla teşhir edildiği devrimci bir "kürsü" ve legal olanakların değerlendirildiği taktiksel bir araçtı (Lenin bu yaklaşımı daha sonra 'Sol' Komünizm: Bir Çocukluk Hastalığı eserinde detaylandırarak parlamentoyu boykot eden sol-sekter tutumları eleştirecektir).

Lenin ve sol kanadın asıl itirazı, parlamenter mücadelenin "biricik veya asli yol" haline getirilerek devrimin yerine ikame edilmesine, yani parlamenter kretenizmeydi. Rosa Luxemburg’un Bernstein'a yanıt olarak yazdığı Sosyal Reform mu Devrim mi? eserinde vurguladığı gibi, reformlar nihai hedefin yerini alamazdı. Özellikle Rosa Luxemburg, 1905 Rus Devrimi'nden hareketle kitle grevini ekonomik ve siyasal mücadele arasındaki ayrımı aşan, sınıf bilincini ve kitlesel öz örgütlenmeyi geliştiren temel mücadele biçimlerinden biri olarak öne çıkardı. Lenin ve dönemin diğer sosyalist teorisyenleri 1900'lerin başından itibaren emperyalizm, militarizm ve savaş arasındaki bağlantıları tartışıyorlardı. Lenin'in Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması adlı sistematik çalışması ise 1916'da yazılmış, 1917 yılında yayınlanmıştır.

3. Sömürgecilik, Ulusal Sorun ve Savaş Sınavı

Sömürgecilik Tartışması: 1907 Stuttgart Kongresi'nde Eduard David ve Hendrik van Kol gibi sağ kanat temsilciler sömürgeciliğin "uygarlaştırıcı" işlevini savunurken, sol ve merkez kanat sömürgeciliği eleştirdi. Sömürgecilik karşıtı karar kongrede açık bir çoğunlukla değil, 127'ye 108 oyla (10 çekimser) kabul edilebildi. Bu dar fark, Batı Avrupa işçi sınıfının üst tabakalarının kendi burjuvazisinin emperyalist sömürüsünden kırıntı düzeyinde nispi bir refah payı aldığı bir dönemde, sömürge sorununun işçi sınıfının kendi burjuvazisinin emperyalist çıkarlarından ne ölçüde bağımsızlaşabileceği konusunda derin bir çatlak barındırdığını gösterdi.

Ulusal Sorun ve Avusturya Marksizmi: Avusturya-Macaristan gibi çok uluslu yapılarda Otto Bauer ve Karl Renner tarafından geliştirilen Avusturya Marksizmi, ulusal-kültürel özerklik ve federalist düzenlemeler gibi çözümlerle ulusal sorun ile sınıf mücadelesini uzlaştırmaya çalıştı. Özellikle Otto Bauer, ulusu ortak bir tarih ve kültür temelinde oluşmuş bir topluluk olarak ele alarak, farklı ulusların kendi kültürel işlerini siyasal devletten belirli ölçüde bağımsız biçimde düzenleyebilmesini savundu.

Lenin ise özellikle Bauer'in ulusal-kültürel özerklik anlayışını eleştirdi. Lenin'e göre ulusal sorunun çözümü, işçilerin ulusal topluluklar temelinde ayrı örgütlenmeler içinde bölünmesini teşvik etmek yerine, farklı uluslardan proletaryanın ortak sınıf örgütlerinde birleşmesini ve her türlü ulusal ayrıcalığa karşı mücadele etmesini gerektiriyordu. Lenin, ulusal meselenin sınıf mücadelesinden bağımsızlaştırılmasının, proletaryanın enternasyonalist sınıf birliğini zayıflatabileceğini düşünüyordu. Bu nedenle Avusturya-Marksizmi ile Lenin arasındaki ayrım, yalnızca farklı bir “ulusal sorun çözümü” tercihinden ibaret değildi; ulusal kimliğin siyasal örgütlenmedeki yeri ile proletaryanın sınıf birliğinin nasıl kurulacağı konusunda daha temel bir teorik ayrışmayı ifade ediyordu. Bununla birlikte Lenin'in eleştirisini Avusturya-Marksizmini basitçe “milliyetçilik” olarak nitelemek şeklinde sunmak doğru değildir; asıl tartışma, ulusal farklılıkların tanınması ile işçi sınıfının uluslararası ve sınıfsal birlik içinde örgütlenmesi arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağı üzerindeydi.

Savaş Karşıtı Manifestolar, "Basel'in Çanları" ve Taahhüt İhlali: 1907 Stuttgart ve 1912 Basel kongrelerinde savaş karşıtı kararlar alındı. 1912 Basel Kongresi'nde (ve Basel Katedrali'ndeki sembolik kitlesel toplantıda) kabul edilen manifestoda, savaşın engellenmesi, savaş çıkması durumunda ise krizin kapitalist sınıf egemenliğine karşı devrimci bir fırsata dönüştürülmesi gerektiği açıkça ilan edildi (bu ilke ilk olarak 1907 Stuttgart'ta Lenin, Luxemburg ve Martov'un içinde bulunduğu sol kanadın değişiklik önerileri sonucunda karara eklenmişti). Ancak Enternasyonal, savaş çıktığında işçilerin bunu pratikte nasıl engelleyeceğine dair (genel grev, savaş kredilerini reddetme vb.) bağlayıcı, eylemsel ve ortak bir stratejik mekanizma geliştiremedi. Basel Manifestosu’ndaki devrimci taahhütlerin netliği ile pratikteki eylemsel hazırlıksızlık arasındaki bu uyumsuzluk, 1914’teki taahhüt ihlalini daha da keskinleştirdi.

4. 1914 Yazı: İflas, Sosyal-Şovenizm ve Tarihsel Bilanço

Temmuz 1914 krizinde Uluslararası Sosyalist Büro (ISB), uluslararası işçi hareketinin ortak ve bağlayıcı bir eylem çizgisi oluşturmasını sağlayamadı. Barış çağrısı yapan Fransız sosyalist lider Jean Jaurès'in 31 Temmuz 1914'te öldürülmesi krizin sembolü oldu. Ağustos 1914'te savaş başladığında, kitleleri ve parti kadrolarını etkisi altına alan güçlü milliyetçi histeri ile Çarlık Rusyası'nın gerici otokrasisine karşı "uygarlığı savunma" söylemi devreye girdi. Başta Alman SPD olmak üzere birçok sosyalist parti kendi hükümetlerinin savaş kredilerini destekledi. SPD parlamento grubu 4 Ağustos'ta savaş kredilerine oy verdi; Almanya'da bu tutum Burgfrieden (sınıf barışı) politikasıyla birlikte yürütüldü. Fransa'da da sosyalistler Union sacrée (Kutsal Birlik) adı altında ulusal birlik siyasetine destek verdi.

Lenin ve savaş karşıtı devrimci sosyalistler bu tutumu “sosyal şovenizm” olarak adlandırdılar. Sosyal şovenizm, sosyalist söylemin korunmasına rağmen, bir ülkede sosyalistlerin kendi ulusal burjuvazilerinin savaş politikasını desteklemesi ve uluslararası sınıf dayanışmasının ulusal savaş hedeflerine tabi kılınmasıdır.

Çöküşün altında yatan ana neden sadece "liderlerin kişisel korkaklığı veya ihaneti" değil, yapısal bir paradokstu: İşçi hareketi kapitalist toplum içinde kurumsallaşıp parlamentoda, sendikalarda ve devasa matbaa-bina ağlarında güçlendikçe, kapitalist devletin kendisinden siyasal olarak bağımsız kalması zorlaşıyordu. Kurumların, yasal statünün ve maddi varlıkların devlet baskısıyla kapatılması riskine karşı duyulan kaygı ilkelerin önüne geçti. Barış zamanında bir arada durabilen reformist ve devrimci kanatlar, savaşın dayattığı enternasyonalist yükümlülükler ile ulusal savunma söylemi arasındaki seçim karşısında geri döndürülemez biçimde ayrıştı.

1914'te yaşanan bölünme, savaş karşısında "doğru teoriye ihanet" kadar; ulusal devlet, seçim sistemi, sendikal pazarlık, parti örgütleri ve parlamenter temsil üzerinden onlarca yıl içinde oluşmuş maddi çıkar ve kurumsal bağımlılıkların da sonucuydu.

1914 Sonrası ve Genel Teorik Sonuçlar

• Zimmerwald ve Kienthal: Savaş karşıtı sosyalistler 1915'te Zimmerwald ve 1916'da Kienthal konferanslarında bir araya geldi. Lenin önderliğindeki Zimmerwald Solu, emperyalist savaşı iç savaşa dönüştürme ve yeni bir devrimci enternasyonal kurma çizgisini savundu.
• Kalıcı Bölünme (1919): 1917 Ekim Devrimi’nin ardından, 1919'da Komünist Enternasyonal'in (Komintern) kurulması ve savaş sonrası sosyal demokrat enternasyonalizmin yeniden örgütlenmesiyle uluslararası sol hareket (Komünizm ve Sosyal Demokrasi) kalıcı örgütsel biçimini aldı. Bu süreç, 1923'te Emek ve Sosyalist Enternasyonal'in kuruluşuna kadar uzanan ayrı bir sosyal demokrat enternasyonal çizgisinin oluşmasına yol açtı.

Genel Bilanço:

1. Kitle Siyasetinin Paradoksu: Örgütlenmek ve kurumsallaşmak işçi hareketine muazzam haklar ve güç kazandırırken (8 saatlik iş günü, genel oy vb.), aynı zamanda hareketi mevcut düzenin kurumlarına bağımlı hale getirebilir.
2. Enternasyonalizmin Sınırı: Uluslararası dayanışma ortak bağlayıcı siyasal mekanizmalarla desteklenmediğinde, kriz anında ulusal devletin çıkarları ve kitlelerde yükselen milliyetçi dalga enternasyonalist ilkelerin önüne geçebilir.
3. Öznellik - Nesnellik Gerilimi: 1914 kırılması, Kautsky'nin determinist "koşulların olgunlaşmasını bekleme" anlayışı ile Luxemburg ve Lenin'in devrimci öznenin aktif müdahalesine yaptığı vurgu arasındaki teorik ayrışmayı keskinleştirmiştir.
4. Devlet Sorununun Geri Dönüşü: II. Enternasyonal deneyimi, sosyalist hareket açısından devlet sorununu yeniden merkezî hale getirdi. Devletin, sosyalistlerin seçimler, parlamenter temsil ve yasama mücadeleleri aracılığıyla müdahale edebildiği bir siyasal mücadele alanı olduğu görüldü. Bununla birlikte 1914 krizi, bu müdahale imkânlarının devletin sınıfsal ve ulusal güç ilişkilerinden bağımsız olmadığı gerçeğini açığa çıkardı. Böylece "işçi hareketi mevcut devlet içinde ne ölçüde dönüşüm yaratabilir?" sorusu, 1917 sonrasında reformist sosyal demokrasi ile devrimci komünizm arasındaki temel ayrım noktalarından biri haline geldi.
5. Oportünizmin Gelişmesi ve İşçi Aristokrasisi Tartışması: Lenin, özellikle savaş yıllarında II. Enternasyonal'in önde gelen partilerindeki oportünist ve sosyal-şovenist eğilimleri açıklarken “işçi aristokrasisi” kavramına başvurdu. Buna göre emperyalist ülkelerin dünya ekonomisindeki ayrıcalıklı konumu, işçi sınıfının belirli üst tabakalarının görece yüksek ücretler, sendikal ayrıcalıklar ve kurumsal güvenceler elde etmesine imkân sağlayarak bu kesimlerin burjuva düzeniyle uzlaşma eğilimini güçlendirebiliyordu. Ancak bu formülasyon 1914 çöküşünü ya da siyasal iflasını tek başına açıklamaz ve Batı Avrupa işçi sınıfının tamamına teşmil edilmemelidir.

Yararlanılan Kaynaklar: i) James Joll, İkinci Enternasyonal 1889-1914 ii) Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, 2. Cilt, 13. Bölüm